“Çocuk” ve “yağmur” sözcüklerine yalnızca ünlüleri açısından bakalım:
çocuk → o-u
yağmur → a-u
İki sözcükte de ikinci ünlü u olmasına rağmen “çocuk” küçük ünlü uyumuna uyar, “yağmur” ise uymaz. Bunun nedeni, ikinci ünlünün ne olduğundan çok hangi ünlüden sonra geldiğiyle ilgilidir.
“Çocuk” sözcüğündeki yuvarlak odan sonra dar-yuvarlak u gelebilir. “Yağmur”da ise düz adan sonra yuvarlak u geldiği için uyum bozulur.
Küçük ünlü uyumunun mantığı aslında bu kadar nettir. Ancak kuralı doğru uygulayabilmek için ünlülerin yalnızca kalın ve ince özelliklerini değil; düz, yuvarlak, geniş ve dar oluşlarını da bilmek gerekir.
[Ses Bilgisi] içinde ele alınan küçük ünlü uyumu, bu yönüyle [Büyük Ünlü Uyumu]ndan ayrılır.,
İçindekiler
- Küçük Ünlü Uyumu Nedir?
- Düz ve Yuvarlak Ünlüler Hangileridir?
- Küçük Ünlü Uyumu Kuralları Nelerdir?
3.1. Düz Ünlüden Sonra Düz Ünlü Gelir
3.2. Yuvarlak Ünlüden Sonra Hangi Ünlüler Gelir? - Küçük Ünlü Uyumu Tablosu
- Bir Sözcüğün Küçük Ünlü Uyumuna Uyup Uymadığı Nasıl Bulunur?
- Küçük Ünlü Uyumuna Uyan Kelimeler
- Küçük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler
- Türkçe Olduğu Hâlde Küçük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler
- Küçük Ünlü Uyumunun Aranmadığı Durumlar
- Küçük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler Ek Aldığında Ne Olur?
- -ki Eki Küçük Ünlü Uyumuna Uyar mı?
- Büyük ve Küçük Ünlü Uyumu Arasındaki Fark Nedir?
- Bir Kelime Büyük Ünlü Uyumuna Uyup Küçük Ünlü Uyumuna Uymayabilir mi?
- Küçük Ünlü Uyumunda En Çok Karıştırılan Noktalar
- Küçük Ünlü Uyumu ile İlgili Çözümlü Örnekler
1. Küçük Ünlü Uyumu Nedir?
Küçük ünlü uyumu, Türkçede ünlülerin düzlük-yuvarlaklık özelliklerine göre birbirini izlemesiyle ilgili ses kuralıdır. Bu uyumda iki temel durum vardır:
Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir.
Yuvarlak ünlüden sonra dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlü gelir.
Küçük ünlü uyumuna dudak uyumu da denir. Türk Dil Kurumu da kuralı düz ve yuvarlak ünlülerin bu ilişkisi üzerinden açıklar.
Örneğin “yeşil” sözcüğünün ünlüleri e-i şeklindedir. İki ünlü de düz olduğu için uyum vardır.
“Çocuk”ta ise farklı bir ilişki görülür:
çocuk → o-u
o yuvarlak, ardından gelen u ise dar-yuvarlaktır. Bu geçiş de kurala uygundur.
“Yağmur”a geldiğimizde durum değişir:
yağmur → a-u
Düz adan sonra yuvarlak u geldiğinden küçük ünlü uyumu bozulur.
Buradaki düz, yuvarlak, geniş ve dar kavramları yabancı geliyorsa önce [Ünlü Harfler] konusundaki sınıflandırmayı bilmek gerekir.
2. Düz ve Yuvarlak Ünlüler Hangileridir?
Türkçede sekiz ünlü bulunur:
a, e, ı, i, o, ö, u, ü
Bunların küçük ünlü uyumu açısından iki farklı özelliği önem taşır.
| Özellik | Ünlüler |
|---|---|
| Düz ünlüler | a, e, ı, i |
| Yuvarlak ünlüler | o, ö, u, ü |
| Geniş ünlüler | a, e, o, ö |
| Dar ünlüler | ı, i, u, ü |
Bir ünlü aynı anda bu özelliklerden ikisini taşır. Örneğin a düz ve geniştir; u ise yuvarlak ve dardır.
| Ünlü | Dudakların Durumuna Göre | Ağzın Açıklığına Göre |
|---|---|---|
| a | Düz | Geniş |
| e | Düz | Geniş |
| ı | Düz | Dar |
| i | Düz | Dar |
| o | Yuvarlak | Geniş |
| ö | Yuvarlak | Geniş |
| u | Yuvarlak | Dar |
| ü | Yuvarlak | Dar |
Özellikle son dört ünlünün özelliklerine dikkat etmek gerekir. Çünkü küçük ünlü uyumunda “yuvarlaktan sonra yuvarlak gelir” demek yeterli değildir. Sonraki ünlünün dar mı, geniş mi olduğu da önemlidir.
3. Küçük Ünlü Uyumu Kuralları Nelerdir?
Konu çoğu zaman uzun ünlü tablolarıyla anlatılsa da küçük ünlü uyumunun temelde iki kuralı vardır.
3.1. Düz Ünlüden Sonra Düz Ünlü Gelir
Düz ünlüler:
a, e, ı, i
Bu ünlülerden sonra yine düz ünlülerin gelmesi beklenir.
yeşil → e-i
eden sonra düz i gelmiştir.
kayıkçı → a-ı-ı
Üç ünlü de düzdür.
ısırmak → ı-ı-a
Burada da yuvarlak bir ünlüye geçiş yoktur.
Bu sözcüklerin üçü de küçük ünlü uyumuna uyar.
[Büyük Ünlü Uyumu] da hesaba katıldığında Türkçedeki genel diziliş şöyle gösterilebilir:
a → a, ı
e → e, i
ı → ı, a
i → i, e
TDK bu dizilişleri takar, alır, geçer, gelir, kılıç, kısa, ilik, ince gibi örneklerle gösterir.
3.2. Yuvarlak Ünlüden Sonra Hangi Ünlüler Gelir?
Konunun dikkat isteyen kısmı burasıdır.
Yuvarlak ünlüler:
o, ö, u, ü
Bunlardan sonra iki tür ünlü gelebilir:
Dar-yuvarlak ünlüler: u, ü
veya
Düz-geniş ünlüler: a, e
Örneğin:
çocuk → o-u
odan sonra dar-yuvarlak u gelmiştir.
Bir başka örnek:
ördek → ö-e
Bu kez yuvarlak öden sonra yuvarlak bir ünlü değil, düz-geniş e gelmiştir. Buna rağmen sözcük küçük ünlü uyumuna uyar.
Dolayısıyla küçük ünlü uyumunu öğrenirken şu yanlış ezberden kaçınmak gerekir:
“Yuvarlak ünlüden sonra yuvarlak ünlü gelir.”
Bu eksiktir.
Doğru kural:
Yuvarlak ünlüden sonra dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlü gelir.
4. Küçük Ünlü Uyumu Tablosu
Kuralın bütün ünlülerde nasıl çalıştığını tek tabloda görelim:
| Önceki Ünlü | Ardından Gelebilen Ünlüler | Örnek |
|---|---|---|
| a | a, ı | takar, alır |
| e | e, i | geçer, gelir |
| ı | ı, a | kılıç, kısa |
| i | i, e | ilik, ince |
| o | u, a | omuz, oya |
| ö | ü, e | ölçü, ördek |
| u | u, a | uzun, ufak |
| ü | ü, e | ütü, ürkek |
Tablo TDK’nin verdiği ünlü dizilişleriyle örtüşür.
Bunu sekiz ayrı satır olarak ezberlemek zorunda değilsiniz. Mantığı hatırlamak çoğu zaman yeterlidir:
Düz → düz
Yuvarlak → dar-yuvarlak veya düz-geniş
5. Bir Sözcüğün Küçük Ünlü Uyumuna Uyup Uymadığı Nasıl Bulunur?
İki heceli bir sözcükte kontrol kolaydır. Çok heceli sözcüklerde ise yalnızca ilk ve son ünlüye bakmak yanıltıcı olabilir.
En güvenli yöntem şudur:
- Sözcükteki ünlüleri ayırın.
- Ünlüleri soldan sağa sıralayın.
- Her ünlüyü kendisinden sonraki ünlüyle karşılaştırın.
- Geçişlerden biri kurala aykırıysa sözcük küçük ünlü uyumuna uymaz.
“Yorgunluk” üzerinde deneyelim:
yorgunluk → o-u-u-u
Önce:
o → u
Yuvarlak ünlüden sonra dar-yuvarlak ünlü gelmiş. Sorun yok.
Sonra:
u → u
Bu geçiş de uygun.
Son geçiş yine:
u → u
O da uygun.
Bu yüzden yorgunluk küçük ünlü uyumuna uyar.
Şimdi “yağmur”a bakalım:
yağmur → a-u
Düz adan sonra yuvarlak u geliyor. İlk geçişte kural bozulduğu için başka bir işlem yapmaya gerek yoktur:
yağmur küçük ünlü uyumuna uymaz.
Çok Heceli Bir Sözcükte Kontrol
“Güzellik” iyi bir örnektir:
güzellik → ü-e-i
Önce:
ü → e
Yuvarlak üden sonra düz-geniş e gelebilir.
Ardından:
e → i
İki ünlü de düzdür.
Her iki geçiş de kurala uygun olduğu için güzellik küçük ünlü uyumuna uyar.
Buradaki önemli nokta, ünlüleri ikili gruplar hâlinde ve sırayla değerlendirmektir.
6. Küçük Ünlü Uyumuna Uyan Kelimeler
TDK; anlaşmalı, bilek, çilek, ısırmak, kayıkçı, seslenmek, yeşil, boyunduruk, börekçi, çocuk, güreşmek, odun, özlemek, sürmek, vurmak, yorgunluk, yumurta, yüreksiz gibi sözcükleri küçük ünlü uyumuna örnek verir.
Birkaçını yan yana görmek kuralı daha görünür hâle getirir:
| Sözcük | Ünlüler | Neden Uyar? |
|---|---|---|
| yeşil | e-i | düz → düz |
| kayıkçı | a-ı-ı | düz → düz → düz |
| çocuk | o-u | yuvarlak → dar-yuvarlak |
| ördek | ö-e | yuvarlak → düz-geniş |
| yorgunluk | o-u-u-u | bütün geçişler uygun |
| yumurta | u-u-a | yuvarlak → dar-yuvarlak → düz-geniş |
“Yumurta” burada üzerinde durmaya değer bir örnektir:
yumurta → u-u-a
u → u geçişi uygundur.
Ardından gelen a ilk bakışta şaşırtabilir. Fakat yuvarlak ünlüden sonra düz-geniş ünlü gelebileceği için u → a geçişinde de sorun yoktur.
Bu nedenle yumurta küçük ünlü uyumuna uyar.
7. Küçük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler
Kuralın bozulması için bütün sözcüğün düzensiz olması gerekmez. Tek bir yanlış ünlü geçişi yeterlidir.
yağmur → a-u
Düz adan sonra yuvarlak u geldiği için uymaz.
kabuk → a-u
Burada da aynı durum vardır.
Fakat bu iki örneğin gösterdiği başka bir ayrıntı daha önemlidir: “yağmur” ve “kabuk” Türkçe sözcüklerdir.
Yani:
“Küçük ünlü uyumuna uymayan kelime yabancı kökenlidir.”
şeklinde bir çıkarım yapılamaz.
8. Türkçe Olduğu Hâlde Küçük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler
Türkçe sözcüklerin büyük bölümü ses uyumlarıyla ilişkilendirilebilse de kurala uymayan yerleşik örnekler vardır.
TDK küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe kelimeler arasında şunları sayar:
avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur.
Bunların önemli bir bölümünde benzer bir yapı görülür:
çamur → a-u
kabuk → a-u
kavun → a-u
yağmur → a-u
Düz adan sonra yuvarlak u gelmesi küçük ünlü uyumunu bozar.
Burada ezberlenmesi gereken şey yalnızca kelime listesi değildir. Daha önemli olan ayrım şudur:
Bir sözcüğün küçük ünlü uyumuna uymaması, onun yabancı kökenli olduğunu kanıtlamaz.
Ünlü uyumları sözcük kökenini tek başına belirlemek için kullanılabilecek kesin bir ölçüt değildir.
9. Küçük Ünlü Uyumunun Aranmadığı Durumlar
“Küçük ünlü uyumuna uymayan kelime” ile “küçük ünlü uyumunun aranmadığı kelime” aynı anlama gelmez.
Bu fark özellikle alıntı sözcüklerde ortaya çıkar.
Alıntı Kelimelerde Küçük Ünlü Uyumu
TDK, küçük ünlü uyumunun alıntı kelimelerde aranmadığını belirtir.
Verilen örneklerden bazıları şunlardır:
aktör, alkol, bandrol, daktilo, kabul, doktor, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakur
“Müzik” sözcüğünü ele alalım:
müzik → ü-i
Burada doğrudan “küçük ünlü uyumuna uymayan Türkçe sözcük” demek doğru olmaz. “Müzik” alıntı bir kelimedir ve bu tür sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz.
Bu ayrımı şöyle hatırlayabiliriz:
yağmur → Türkçe sözcük, fakat uyuma aykırı
müzik → alıntı sözcük, uyum aranmaz
Tek Heceli Sözcüklerde Durum
Küçük ünlü uyumu, bir sözcükteki ünlülerin birbirini izleme biçimine dayanır. Tek heceli sözcükte ise karşılaştırılabilecek ikinci bir ünlü bulunmaz.
göz
taş
Türk
yurt
Bu örneklerde ünlüler arasında bir geçiş olmadığı için küçük ünlü uyumu bakımından karşılaştırılacak bir dizi de yoktur.
Bu nokta [Hece Yapısı] konusu bilindiğinde daha kolay anlaşılır.
10. Küçük Ünlü Uyumuna Uymayan Kelimeler Ek Aldığında Ne Olur?
Bir kelimenin kökünde uyumun bulunmaması, ona getirilen ekin de mutlaka uyumsuz olacağı anlamına gelmez.
TDK şu örnekleri verir:
kavun-u
konsolos-luk
muzır-lık
müzik-çi
yağmur-luk.
“Yağmur” üzerinden bakalım:
yağmur → a-u
Kelimenin kendisi küçük ünlü uyumuna aykırıdır.
Fakat:
yağmur + luk → yağmurluk
olur. Ek, kelimenin son ünlüsüne göre biçimlenmiştir.
Benzer durum:
kavun + u → kavunu
örneğinde de görülür.
Bununla birlikte alıntı sözcüklerde her zaman aynı sonuç çıkmaz. TDK;
alkollü
kabulü
bandrollü
saatlik
örneklerinde eklerin de küçük ünlü uyumuna girmediğini belirtir.
Bu yüzden özellikle alıntı kelimelerde “ek her durumda son ünlüye uyar” biçiminde kesin bir genelleme yapmak doğru değildir.
11. -ki Eki Küçük Ünlü Uyumuna Uyar mı?
Aitlik eki olan -ki çoğunlukla aynı biçimde kullanılır:
evdeki
duvardaki
yarınki
Ancak birkaç sözcükte farklı bir durumla karşılaşırız:
bugünkü
dünkü
öbürkü
TDK, aitlik eki -kinin bu örneklerde küçük ünlü uyumuna girdiğini belirtir.
Örneğin:
bugün + ki → bugünkü
Buradan hareketle -kinin her zaman uyuma girdiğini düşünmek de doğru değildir. Tam tersine, bugünkü, dünkü ve öbürkü özel örneklerdir.
12. Büyük ve Küçük Ünlü Uyumu Arasındaki Fark Nedir?
İki kavramın adında da “ünlü uyumu” geçtiği için birbirine karıştırılması oldukça kolaydır. Oysa baktıkları özellik farklıdır.
| Büyük Ünlü Uyumu | Küçük Ünlü Uyumu |
|---|---|
| Kalınlık-incelik ilişkisine dayanır. | Düzlük-yuvarlaklık ilişkisi temel alınır. |
| Kalın ünlüler: a, ı, o, u | Düz ünlüler: a, e, ı, i |
| İnce ünlüler: e, i, ö, ü | Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü |
| Kalın ünlüyü kalın, ince ünlüyü ince ünlü izler. | Düzü düz; yuvarlağı dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlü izler. |
En kısa biçimiyle:
Büyük ünlü uyumu → kalınlık-incelik
Küçük ünlü uyumu → düzlük-yuvarlaklık
Küçük ünlü uyumunda ayrıca genişlik-darlık özelliği de devreye girer. Özellikle yuvarlak bir ünlünün ardından hangi ünlünün gelebileceğini belirlerken bu ayrım gerekir.
13. Bir Kelime Büyük Ünlü Uyumuna Uyup Küçük Ünlü Uyumuna Uymayabilir mi?
Evet. Hatta daha önce kullandığımız “yağmur” sözcüğü bunun için oldukça iyi bir örnektir.
yağmur → a-u
Önce büyük ünlü uyumuna bakalım:
a kalındır.u da kalındır.
Bu nedenle yağmur büyük ünlü uyumuna uyar.
Aynı sözcüğü küçük ünlü uyumu açısından değerlendirdiğimizde ise:
a düzdür.
Ardından yuvarlak u gelmiştir.
Bu kez sonuç değişir:
yağmur küçük ünlü uyumuna uymaz.
TDK de “yağmur”u küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe sözcükler arasında gösterir.
Bu örnek iki kural arasındaki farkı tek başına ortaya koyar. [Büyük Ünlü Uyumu] ile küçük ünlü uyumu ayrı ayrı kontrol edilmelidir.
14. Küçük Ünlü Uyumunda En Çok Karıştırılan Noktalar
Küçük ünlü uyumunu zorlaştıran şey çoğu zaman kuralın kendisi değil, kural hakkında yapılan bazı genellemelerdir.
Yuvarlak ünlüden sonra mutlaka yuvarlak ünlü mü gelir?
Hayır.
ördek → ö-e
ö yuvarlak, e ise düz-geniştir. Yuvarlak ünlüden sonra düz-geniş ünlü gelebildiği için “ördek” küçük ünlü uyumuna uyar.
Düz ünlüden sonra yuvarlak ünlü gelirse ne olur?
Uyum bozulur.
yağmur → a-u
Düz adan sonra yuvarlak u geldiği için sözcük küçük ünlü uyumuna uymaz.
Yuvarlak ünlüden sonra her düz ünlü gelebilir mi?
Hayır. Burada “düz” olması tek başına yeterli değildir; ünlünün aynı zamanda geniş olması gerekir.
Yuvarlak bir ünlüden sonra gelebilecek düz-geniş ünlüler:
a, e
Bu yüzden kuralı:
“Yuvarlaktan sonra yuvarlak veya düz gelir.”
şeklinde öğrenmek eksik olur.
Doğrusu:
Yuvarlak → dar-yuvarlak veya düz-geniş
şeklindedir.
Küçük ünlü uyumuna uymayan her kelime yabancı mıdır?
Hayır.
çamur, kabuk, kavun, yağmur gibi Türkçe sözcükler küçük ünlü uyumuna uymaz.
Büyük ünlü uyumuna uyan kelime küçük ünlü uyumuna da uyar mı?
Böyle bir zorunluluk yoktur.
“Yağmur” büyük ünlü uyumuna uyar fakat küçük ünlü uyumuna uymaz.
Çok heceli kelimelerde ilk ve son ünlüye bakmak yeterli midir?
Hayır. Aradaki ünlüler atlanmamalıdır.
güzellik → ü-e-i
Önce ü → e, ardından e → i kontrol edilir. İki geçiş de uygun olduğu için sözcük küçük ünlü uyumuna uyar.
Küçük ünlü uyumu bir ses olayı mıdır?
Ünlü uyumları ile [Ses Olayları] aynı başlık altında düşünülmemelidir. Ünlü uyumları sözcüklerdeki ses düzenini gösterirken [Ünlü Daralması], [Ünlü Düşmesi] ve [Ünlü Türemesi] gibi konular belirli koşullarda ortaya çıkan ses değişmelerini ele alır.
Bu nedenle bir sözcükte görülen her ünlü değişimini küçük ünlü uyumuyla açıklamak doğru değildir.
15. Küçük Ünlü Uyumu ile İlgili Çözümlü Örnekler
Kuralları son kez farklı sözcükler üzerinde uygulayalım.
1. Çocuk küçük ünlü uyumuna uyar mı?
çocuk → o-u
o yuvarlak, u dar-yuvarlaktır. Geçiş kurala uygundur.
Cevap: Uyar.
2. Yeşil küçük ünlü uyumuna uyar mı?
yeşil → e-i
Her iki ünlü de düzdür.
Cevap: Uyar.
3. Yumurta küçük ünlü uyumuna uyar mı?
yumurta → u-u-a
u → u uygundur.
u → a da uygundur; çünkü yuvarlak ünlüden sonra düz-geniş a gelebilir.
Cevap: Uyar.
4. Güzellik küçük ünlü uyumuna uyar mı?
güzellik → ü-e-i
ü → e: yuvarlak → düz-geniş.
e → i: düz → düz.
Her iki geçiş de uygundur.
Cevap: Uyar.
5. Yağmur küçük ünlü uyumuna uyar mı?
yağmur → a-u
Düz adan sonra yuvarlak u gelmiştir.
Cevap: Uymaz.
Üstelik “yağmur”, Türkçe olduğu hâlde küçük ünlü uyumuna aykırı olan sözcüklerden biridir.
6. Kabuk küçük ünlü uyumuna uyar mı?
kabuk → a-u
Burada da düz adan sonra yuvarlak u gelir.
Cevap: Uymaz.
“Kabuk” da TDK’nin küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe sözcükler arasında verdiği örneklerden biridir.
7. Yorgunluk küçük ünlü uyumuna uyar mı?
yorgunluk → o-u-u-u
Sırayla:
o → u
u → u
u → u
Üç geçiş de uygundur.
Cevap: Uyar.
8. Müzik sözcüğünde küçük ünlü uyumu aranır mı?
“Müzik” alıntı bir kelimedir. TDK, alıntı kelimelerde küçük ünlü uyumunun aranmadığını belirtir.
Bu nedenle burada “uyar mı, uymaz mı?” değerlendirmesinden önce sözcüğün niteliğini dikkate almak gerekir.
Cevap: Küçük ünlü uyumu aranmaz.
9. Bugünkü sözcüğündeki -ki neden -kü olmuştur?
bugün + ki → bugünkü
Aitlik eki olan -ki, birkaç sözcükte küçük ünlü uyumuna girer. TDK bugünkü, dünkü ve öbürkü sözcüklerini bu duruma örnek gösterir.
Küçük ünlü uyumunu öğrenmek için uzun kelime listelerini ezberlemeye gerek yoktur. İki temel ilişkiyi bilmek çoğu sözcüğü çözmek için yeterlidir:
Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir.
Yuvarlak ünlüden sonra dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlü gelir.
Sözcük uzadığında yapılacak şey de değişmez: Önce [Ünlü Harfler] bulunur, ardından ünlüler soldan sağa ikişer ikişer karşılaştırılır.
Yine de “yağmur”, “çamur”, “kabuk” gibi Türkçe olduğu hâlde uyuma aykırı sözcükler ile alıntı kelimeler unutulmamalıdır. Bir sözcüğün küçük ünlü uyumuna uymaması, tek başına onun yabancı kökenli olduğunu göstermez.
Son olarak [Büyük Ünlü Uyumu] ile küçük ünlü uyumunu aynı kural gibi düşünmemek gerekir. Biri kalınlık-incelik, diğeri ise temelde düzlük-yuvarlaklık ilişkisine dayanır. Bu ayrım oturduğunda hem ünlü uyumlarını hem de [Ses Bilgisi] içindeki diğer konuları anlamak çok daha kolaylaşır.