Kısaltmaların Yazımı ve Kısaltmalara Gelen Ekler

TDK’ye mi, TDK’ya mı? TBMM’ye mi, TBMM’ne mi? “Doktor” kelimesi Dr. biçiminde yazılırken neden TDK kısaltmasının harfleri arasına nokta konmaz?

Kısaltmaların yazımı ilk bakışta birkaç harften ibaret görünse de büyük ve küçük harf kullanımı, nokta, kesme işareti ve eklerin yazımı farklı kurallara bağlıdır. Özellikle bir kısaltmaya ek getirileceği zaman kısaltmanın harf harf mi yoksa bir kelime gibi mi okunduğu önem kazanır.

Bu nedenle doğru yazımı öğrenmenin en kolay yolu, bütün kısaltmaları aynı kurala bağlamak değil, önce hangi tür kısaltmayla karşı karşıya olduğumuzu belirlemektir. Yazım Kuralları içinde de önemli olan bu ayrım, özellikle kısaltmalara ek getirirken belirleyici hâle gelir.

İçindekiler

1. Kısaltmaların Yazımı Nasıl Olmalıdır?
2. Kısaltmalar Nasıl Yazılır?
3. Kurum ve Kuruluş Kısaltmaları Nasıl Yazılır?
4. Kısaltmalarda Büyük ve Küçük Harf Nasıl Kullanılır?
5. Kısaltmalarda Nokta Kullanılır mı?
6. Ölçü Birimlerinin Kısaltmaları Nasıl Yazılır?
7. Kısaltmalara Gelen Ekler Nasıl Yazılır?
8. TDK’ye Nasıl Yazılır?
9. TBMM’ye Nasıl Yazılır?
10. Kısaltmaların Yazımında Özel Durumlar
11. Kısaltmaların Yazımında En Sık Yapılan Yanlışlar
12. Kısaltmaların Yazımı Nasıl Kolay Ayırt Edilir?
13. Kısaltmaların Yazımı Mini Test
14. Sonuç

1. Kısaltmaların Yazımı Nasıl Olmalıdır?

Kısaltma; bir kelimeyi, kelime grubunu, terimi veya özel adı daha kısa biçimde göstermeye yarar. Fakat bütün kısaltmalar aynı yöntemle oluşturulmaz.

Bazıları büyük harflerden oluşur:

TDK, TBMM, TRT

Bazıları bir kelime gibi okunabilecek biçimde oluşturulur:

TÜBİTAK, BOTAŞ

Bazıları küçük harfle yazılır:

cm, kg, mm

Bazılarının sonunda ise nokta bulunur:

Dr., Prof., Av.

Bu farklılık yalnızca kısaltmanın görünüşünü değiştirmez. Kısaltmaya getirilecek ekin nasıl yazılacağını da etkiler.

Örneğin:

TDK’ye

BOTAŞ’a

Her ikisi de büyük harflerle yazıldığı hâlde ekleri aynı yöntemle belirlenmez. Çünkü TDK harf harf, BOTAŞ ise bir kelime gibi okunur.

Kısaltmaların yazımında ilk yapılması gereken, kısaltmanın nasıl oluşturulduğunu ve nasıl okunduğunu belirlemektir.

2. Kısaltmalar Nasıl Yazılır?

Kısaltmaların yazılışı, kısaltılan sözün özelliğine göre değişir. Kurum ve kuruluş adlarında çoğunlukla büyük harfler kullanılırken unvanlarda, cins isimlerde ve ölçü birimlerinde farklı biçimler görülür.

Bu ayrım, “Her kısaltma büyük harfle yazılır.” veya “Her kısaltmanın sonuna nokta konur.” gibi genellemelerin neden yanlış olduğunu da gösterir.

Kısaltmalardaki harf tercihleri değerlendirilirken Büyük Harflerin Kullanımı konusunda açıklanan genel ilkeler de önem taşımaktadır.

3. Kurum ve Kuruluş Kısaltmaları Nasıl Yazılır?

Kurum ve kuruluş adlarının kısaltılmasında çoğunlukla adı oluşturan kelimelerin ilk harfleri kullanılır ve bu harfler büyük yazılır.

Örneğin:

Türk Dil Kurumu → TDK

Türkiye Büyük Millet Meclisi → TBMM

Türkiye Radyo Televizyon Kurumu → TRT

Ancak bütün kısaltmalar yalnızca kelimelerin ilk harflerinden oluşmaz. Kolay söylenebilen ve akılda kalabilen bir kısaltma oluşturmak amacıyla bazı kelimelerden birden fazla harf alınabilir.

BOTAŞ

TÖMER

gibi kısaltmalar buna örnektir.

Dolayısıyla bilinmeyen bir kurum adının kısaltmasını yalnızca ilk harfleri yan yana getirerek tahmin etmek her zaman doğru sonuç vermeyebilir.

3.1. Kurum Kısaltmalarında Nokta Kullanılır mı?

Büyük harflerle oluşturulan kurum ve kuruluş kısaltmalarında genel olarak nokta kullanılmaz.

TDK ✓
TBMM ✓
TRT ✓

Buna karşılık:

T.D.K. ✗
T.B.M.M. ✗
T.R.T. ✗

biçimleri doğru değildir.

Bununla birlikte T.C. ve T. gibi gelenekleşmiş kullanımlar bu genel kuralın dışındadır. Bu nedenle kuralı “Hiçbir büyük harfli kısaltmada nokta kullanılmaz.” biçiminde genellemek doğru olmaz.

4. Kısaltmalarda Büyük ve Küçük Harf Nasıl Kullanılır?

Kısaltmanın büyük veya küçük harfle başlaması, kısaltılan ifadenin özelliğine göre değişebilir.

Özel ad, unvan veya rütbe niteliğindeki bazı sözlerin kısaltmaları büyük harfle başlar:

Dr. → Doktor

Prof. → Profesör

Av. → Avukat

Cins isim niteliğindeki bazı sözlerin kısaltmaları ise küçük harfle başlar:

haz. → hazırlayan

çev. → çeviren

sf. → sıfat

Bu nedenle TDK, Dr., kg ve çev. biçimlerinin hepsini tek bir büyük-küçük harf kuralıyla açıklamak mümkün değildir.

Özel ad ve kurum adlarının kısaltmalarında hangi harflerin büyük yazılacağını anlamak için Büyük Harflerin Kullanımı kurallarını da göz önünde bulundurmak gerekir.

5. Kısaltmalarda Nokta Kullanılır mı?

Her kısaltmanın sonuna nokta konmaz.

Büyük harflerden oluşan birçok kurum ve kuruluş kısaltması noktasız yazılır:

TDK

TBMM

TRT

Bazı unvanların ve çeşitli kelimelerin yerleşmiş kısaltmalarında ise nokta kullanılır:

Dr.

Prof.

Av.

Sok.

vb.

Bu ayrım özellikle yazarken önemlidir. Kısaltma gördüğümüzde otomatik olarak sonuna nokta eklemek doğru değildir.

Noktanın kısaltmalardaki kullanımı, Noktalama İşaretleri konusu içinde ele alınan görevlerinden biridir.

6. Ölçü Birimlerinin Kısaltmaları Nasıl Yazılır?

Metre, santimetre, kilogram gibi ölçü birimlerinde uluslararası kısaltmalar kullanılır. Bunların harfleri gelişigüzel değiştirilmemeli ve sonlarına gereksiz nokta eklenmemelidir.

Örnekler:

metre → m

santimetre → cm

milimetre → mm

kilometre → km

gram → g

kilogram → kg

Bu nedenle:

7 kg ✓
7 kg. ✗

45 cm ✓
45 cm. ✗

biçimindedir.

Ölçü birimlerini rakamlarla birlikte kullanırken Sayıların Yazımı kurallarına da dikkat etmek gerekir.

7. Kısaltmalara Gelen Ekler Nasıl Yazılır?

Kısaltmalara gelen eklerin yazımı, kısaltmalar konusunda en çok dikkat gerektiren noktalardan biridir.

Burada tek bir kuralı ezberlemek yerine önce şu soruyu sormak gerekir:

Kısaltma nasıl okunuyor?

Harf harf okunan büyük harfli bir kısaltmaya getirilen ek ile kelime gibi okunan bir kısaltmaya getirilen ek aynı yöntemle belirlenmez.

Ayrıca küçük harfli, noktayla biten ve üs işareti taşıyan kısaltmalarda da farklılıklar vardır.

7.1. Büyük Harfli ve Harf Harf Okunan Kısaltmalara Gelen Ekler

Büyük harflerle yazılan ve harf harf okunan kısaltmalarda ek, son harfin okunuşuna göre belirlenir.

TDK kısaltmasını ele alalım:

te-de-ke

Son harf K, “ke” şeklinde okunur. Bu nedenle:

TDK’ye

yazılır.

Aynı mantıkla:

TDK’den

TRT’den

THY’de

TL’nin

gibi biçimler ortaya çıkar.

Buradaki temel nokta şudur:

Eki belirlemek için kısaltmanın açılımındaki son kelimeye değil, kısaltmanın son harfinin okunuşuna bakılır.

7.2. Kelime Gibi Okunan Kısaltmalara Gelen Ekler

Bazı büyük harfli kısaltmalar harf harf değil, doğrudan bir kelime gibi okunur.

Örneğin:

ASELSAN

BOTAŞ

NATO

UNESCO

Bu tür kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın tamamının okunuşu esas alınır.

ASELSAN’da

BOTAŞ’ın

NATO’dan

UNESCO’ya

Bu ayrım önemlidir:

Harf harf okunuyorsa → son harfin okunuşuna bakılır.

Kelime gibi okunuyorsa → kısaltmanın bütün olarak okunuşuna bakılır.

7.3. Küçük Harfli Kısaltmalara Gelen Ekler

Küçük harflerle yazılan kısaltmalara getirilen eklerde, kısaltmanın temsil ettiği kelimenin okunuşu dikkate alınır.

Örneğin:

cm’yi

cm, “santimetre” olarak okunduğundan ek de bu okunuşa göre gelir.

Benzer biçimde:

kg’dan

mm’den

yazılır.

Bu nedenle küçük harfli bir kısaltmada yalnızca son harfe bakarak ek seçmek doğru değildir.

7.4. Noktayla Biten Kısaltmalara Gelen Ekler

Sonunda nokta bulunan kısaltmalara ek getirildiğinde ayrıca kesme işareti kullanılmaz.

Örneğin:

vb.leri

Bu nedenle:

vb.’leri ✗

yazımı yanlıştır.

Aynı yapıya:

Alm.dan

İng.yi

örnekleri de verilebilir.

Kısaltmanın sonunda bulunan nokta ile ek arasına ayrıca kesme işareti getirilmez.

7.5. Üs İşaretli Kısaltmalara Gelen Ekler

Üs işareti taşıyan kısaltmalara getirilen ekler de kesme işaretiyle ayrılmaz.

Örneğin:

m²ye

cm³e

Ek, ifadenin okunuşuna göre belirlenir.

Kısaltmalarda kesmenin kullanıldığı ve kullanılmadığı durumları doğru ayırt etmek için [Kesme İşareti] konusu da bu kuralla doğrudan ilişkilidir.

8. TDK’ye Nasıl Yazılır?

Doğru yazım:

TDK’ye

biçimindedir.

TDK, te-de-ke şeklinde harf harf okunur. Son harf olan K, “ke” biçiminde söylendiği için yönelme eki buna uygun olarak -ye olur.

TDK’ye bir soru gönderildi. ✓

TDK’ya bir soru gönderildi. ✗

Burada kurum adının açık yazılışıyla kısaltması arasında da önemli bir fark vardır:

Türk Dil Kurumuna

ancak:

TDK’ye

yazılır.

Kurum ve kuruluş adları açık biçimde yazıldığında adlara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. Kısaltmaya getirilen ek ise kesmeyle ayrılır.

9. TBMM’ye Nasıl Yazılır?

Doğru kullanım:

TBMM’ye

şeklindedir.

TBMM harf harf okunur. Son harf M, “me” şeklinde söylendiğinden yönelme eki buna göre belirlenir:

TBMM’ye yeni bir teklif sunuldu.

Kurumun adı açık biçimde kullanılırsa:

Türkiye Büyük Millet Meclisine yeni bir teklif sunuldu.

yazılır.

Dolayısıyla:

TBMM’ye ✓

Türkiye Büyük Millet Meclisine ✓

biçimleri doğrudur.

Bu örnek, kurum adlarının açık yazılışı ile kısaltmalarına getirilen eklerin aynı biçimde değerlendirilmemesi gerektiğini açıkça gösterir.

10. Kısaltmaların Yazımında Özel Durumlar

Kısaltmaların büyük bölümü yukarıdaki kurallarla çözülebilir. Bununla birlikte bazı kullanımlarda ayrıca dikkat edilmesi gereken ayrıntılar vardır.

10.1. No. Kısaltmasına Gelen Ekler

“Numara” sözünün kısaltması:

No.

biçimindedir.

Bu kısaltmaya ek getirildiğinde:

No.lu

No.suz

biçimleri kullanılır.

Kısaltma noktayla bittiği için ekten önce ayrıca kesme işareti konmaz.

10.2. Sert Ünsüzle Biten Kısaltmalara Gelen Ekler

Kelime gibi okunan bazı kısaltmalar sert ünsüzle biter. Bunlar ek aldığında kısaltmanın yazılışındaki son harf yumuşatılmaz.

Örneğin:

RTÜK’e ✓

RTÜĞ’e ✗

Aynı durum:

TÜBİTAK’ın

yazımında da görülür.

Kısaltmanın okunuşunda ses değişikliği duyulsa bile yazılışındaki harf değiştirilmez.

11. Kısaltmaların Yazımında En Sık Yapılan Yanlışlar

Kısaltmalardaki yanlışların önemli bir bölümü nokta, okunuş ve ek kurallarının birbirine karıştırılmasından kaynaklanır.

Bir kısaltmada tereddüt edildiğinde yalnızca nasıl göründüğüne değil, hangi tür kısaltma olduğuna ve nasıl okunduğuna bakmak gerekir.

Bu tür hataları ayırt etmeyi kolaylaştıran benzer örnekleri [Sık Karıştırılan Yazımlar] içinde de görebilirsiniz.

12. Kısaltmaların Yazımı Nasıl Kolay Ayırt Edilir?

Kısaltmaların yazımını öğrenmek için çok sayıda örneği tek tek ezberlemek yerine birkaç temel sorudan yararlanılabilir.

Örneğin TDK için bu yöntemi uygulayalım:

Büyük harfli mi? Evet.

Harf harf mi okunuyor? Evet.

Son harf nasıl okunuyor? “Ke”.

Buna göre:

TDK’ye

yazılır.

BOTAŞ ise kelime gibi okunur. Bu nedenle ek, kısaltmanın söylenişine göre gelir:

BOTAŞ’a

Kısaltmanın türünü belirlemek, çoğu soruyu ezbere gerek kalmadan çözmeyi sağlar. Özellikle sınav sorularında bu yöntemi kullanmak, [TYT Yazım Kuralları Soru Tipleri] içinde karşılaşılan seçenekleri daha hızlı elemenize yardımcı olur.

13. Kısaltmaların Yazımı Mini Test

1. Aşağıdakilerden hangisinde kısaltma doğru yazılmıştır?

A) T.D.K.
B) T-D-K
C) TDK.
D) TDK
E) tdk

Cevap: D

Açıklama: Büyük harflerle oluşturulan kurum kısaltmalarında genel olarak nokta kullanılmaz.

2. Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?

A) TDK’ya
B) TDK’ye
C) TDK’ne
D) TDK’na
E) TDK-ye

Cevap: B

Açıklama: TDK harf harf okunur. Son harf K, “ke” şeklinde söylendiği için yönelme eki -ye olur.

3. Kilogramın kısaltması aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

A) kg.
B) k.g.
C) Kg
D) KG
E) kg

Cevap: E

Açıklama: Kilogram için kg kısaltması kullanılır ve sonuna nokta konmaz.

4. Kelime gibi okunan bir kısaltmaya ek getirilirken hangisi esas alınır?

A) Açılımındaki ilk kelime
B) Kısaltmanın harf sayısı
C) Yalnızca son harfin adı
D) Kısaltmanın okunuşu
E) Açılımındaki son kelime

Cevap: D

Açıklama: BOTAŞ ve NATO gibi kelime şeklinde okunan kısaltmalarda ek, kısaltmanın söylenişine göre belirlenir.

5. Aşağıdakilerden hangisi doğru yazılmıştır?

A) vb.’leri
B) vb-leri
C) vb’leri
D) vb.leri
E) vb leri

Cevap: D

Açıklama: Sonunda nokta bulunan kısaltmalara getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.

14. Sonuç

Kısaltmaların yazımında doğru sonuca ulaşmanın yolu, bütün kısaltmaları tek bir kurala göre değerlendirmekten değil; kısaltmanın türünü ve okunuşunu doğru belirlemekten geçer. Kurum ve kuruluş kısaltmaları, ölçü birimleri, noktayla biten kısaltmalar ve kelime gibi okunan kısaltmalar arasında önemli farklılıklar vardır.

Özellikle kısaltmalara gelen eklerde bu ayrım belirleyicidir. Harf harf okunan kısaltmalarda son harfin okunuşu, kelime gibi okunanlarda ise kısaltmanın bütün olarak söylenişi dikkate alınır. Böylece TDK'ye, TBMM'ye, BOTAŞ'a ve NATO'dan gibi kullanımların mantığı daha kolay anlaşılır.

Kısaltmalarla ilgili kuralları öğrendikten sonra [Yazım Yanlışları] içindeki benzer örnekleri karşılaştırmak, doğru ve yanlış kullanımları ayırt etmeyi kolaylaştırır. Konuyu diğer dil bilgisi başlıklarıyla birlikte çalışmak isteyenler ise Türkçe Konuları üzerinden ilgili içeriklere ulaşabilir.

Kaynaklar

Türk Dil Kurumu – Kısaltmalar

Türk Dil Kurumu – Kesme İşareti

Türk Dil Kurumu – Noktalama İşaretleri