“Yağmur başladı.” dediğimizde tek bir temel yargı vardır. Ancak “Yağmur başlayınca herkes içeri girdi.” cümlesinde yapı değişir. “Herkes içeri girdi.” temel yargıyı oluştururken “yağmur başlayınca” bölümü bu yargıyı zaman bakımından tamamlar. İşte bu ilişki, birleşik cümlenin mantığını anlamanın en kolay yollarından biridir.
Birleşik cümle, temel yargının yanında ona bağlı bir yardımcı yargı bulunan cümledir. Bu yardımcı yargı; bir fiilimsiyle, şart kipindeki bir yapıyla, “ki” bağlacıyla ya da temel cümlenin içine alınmış başka bir cümleyle kurulabilir.
Bu nedenle bir cümlenin uzun olması, içinde çok sayıda sözcük bulunması veya birden fazla öge taşıması onun birleşik olduğunu göstermez. Önemli olan, temel yargı ile yardımcı yargı arasındaki ilişkidir.
Bu yazıda birleşik cümlenin nasıl bulunduğunu, birleşik cümle türlerini ve örneklerini adım adım inceleyeceğiz. Konuyu bütün yapı sınıflandırması içinde görmek için yapısına göre cümleler başlıklı içeriğe de bakabilirsiniz.
İçindekiler
- Birleşik Cümle Nedir?
- Birleşik Cümlenin Özellikleri Nelerdir?
- Birleşik Cümle Nasıl Bulunur?
- Birleşik Cümle Türleri Nelerdir?
- Birleşik Cümle Örnekleri
- Fiilimsi Bulunan Her Cümle Birleşik Cümle midir?
- Birleşik Cümle ile Basit Cümle Arasındaki Fark
- Birleşik, Sıralı ve Bağlı Cümle Nasıl Ayırt Edilir?
- Birleşik Cümlelerde En Çok Yapılan Hatalar
- Birleşik Cümle Mini Test
1. Birleşik Cümle Nedir?
Birleşik cümle nedir? sorusuna verilebilecek en kısa cevap şudur:
Birleşik cümle, temel bir yargının yanında ona bağlı yardımcı bir yargı bulunan cümledir.
Bu tür cümlelerde bir bölüm asıl yargıyı taşırken başka bir bölüm bu yargıyı çeşitli yönlerden tamamlar.
Örneğin:
Seni görünce çok sevindim.
Cümlenin temel yüklemi “sevindim” sözcüğüdür.
Seni görünce → yardımcı yargı
çok sevindim → temel yargı
“Görünce” sözcüğü bir zarf-fiildir ve bulunduğu bölüm temel yargıyı zaman bakımından tamamlamaktadır. Bu nedenle cümle, girişik birleşik cümledir.
Başka bir örneğe bakalım:
Beni beklersen birlikte gideriz.
Burada:
Beni beklersen → yardımcı yargı
birlikte gideriz → temel yargı
Yardımcı yargı şart kipiyle kurulduğu için bu cümle şartlı birleşik cümledir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, “birleşik” sözcüğünün cümlenin uzunluğunu değil yapısını belirtmesidir. Birleşik yapılı cümle oldukça kısa olabileceği gibi çok sayıda sözcükten de oluşabilir.
2. Birleşik Cümlenin Özellikleri Nelerdir?
Birleşik cümlenin temel özellikleri şöyle sıralanabilir:
- Bir temel yargı bulunur.
- Temel yargıya bağlı en az bir yardımcı yargı vardır.
- Yardımcı yargının bulunduğu bölüm yan cümlecik olarak adlandırılır.
- Yan cümlecik temel cümlenin anlamını tamamlar.
- Yardımcı yargı fiilimsi, şart kipi, “ki” bağlacı veya iç cümle aracılığıyla kurulabilir.
- Bir cümlenin uzun ya da kısa olması yapısını belirlemez.
- Birden fazla çekimli fiilin bulunması tek başına cümleyi birleşik yapmaz.
- Birleşik cümle; basit, sıralı ve bağlı cümleden temel–yardımcı yargı ilişkisiyle ayrılır.
Bu özellikleri doğru uygulayabilmek için önce temel cümle ve yan cümlecik kavramlarını ayırmak gerekir.
2.1. Temel Cümle ve Temel Yargı Nedir?
Birleşik yapının asıl yargısını taşıyan bölüm temel cümledir. Temel cümlenin yüklemi, yapıyı çözümlerken başlangıç noktamızdır.
Eve varınca seni arayacağım.
Burada:
arayacağım → temel yüklem
Dolayısıyla:
seni arayacağım → temel cümle
“Eve varınca” bölümü çıkarıldığında “Seni arayacağım.” biçiminde temel yargı ayakta kalır.
Bu nedenle cümle çözümlemelerinde önce yüklem bulunmalıdır.
2.2. Yan Cümlecik ve Yardımcı Yargı Nedir?
Temel cümlenin anlamını tamamlayan ve ona bağlı yardımcı yargı taşıyan bölüm yan cümleciktir.
Ders bitince öğrenciler dışarı çıktı.
Temel yargı:
Öğrenciler dışarı çıktı.
Yan cümlecik:
Ders bitince
Buradaki “bitince” zarf-fiili, öğrencilerin dışarı çıkma zamanını belirtmektedir.
Yan cümlecik, temel cümlenin farklı bir ögesi görevinde de bulunabilir. Bu nedenle cümlenin yapısı ile cümlenin ögeleri arasında yakın bir ilişki vardır.
3. Birleşik Cümle Nasıl Bulunur?
Birleşik cümleyi bulurken yalnızca kaç fiil bulunduğunu saymak çoğu zaman yanıltıcıdır. Daha güvenli yöntem, cümleyi adım adım çözümlemektir.
1. Önce temel yüklemi bulun.
Seni görünce çok şaşırdım.
Temel yüklem:
şaşırdım
2. Temel yargıyı belirleyin.
Çok şaşırdım.
Bu, cümlenin asıl yargısıdır.
3. Temel yargıya bağlı başka bir yardımcı yargı olup olmadığına bakın.
seni görünce
Bu bölüm temel yargının gerçekleşme zamanını bildirir.
4. Yardımcı yargının nasıl kurulduğunu belirleyin.
“Görünce” bir zarf fiil olduğuna göre yan cümlecik fiilimsiyle kurulmuştur.
5. Birleşik cümlenin türünü belirleyin.
Fiilimsiyle kurulduğu için:
Seni görünce çok şaşırdım. → Girişik birleşik cümle
Bu yöntemi kısa bir karar şemasına dönüştürebiliriz:
Fiilimsiyle yardımcı yargı kurulmuşsa → girişik birleşik
Şart kipiyle yardımcı yargı kurulmuşsa → şartlı birleşik
“ki” bağlacıyla yardımcı yargı kurulmuşsa → ki’li birleşik
Bir cümle başka bir cümlenin içine alınmışsa → iç içe birleşik
Bu dört yapı, birleşik cümle sorularının büyük bölümünü çözmek için temel bir yol haritası sunar.
4. Birleşik Cümle Türleri Nelerdir?
Birleşik cümleler, yardımcı yargının kurulma biçimine göre dört grupta incelenir:
| Birleşik cümle türü | Yardımcı yargının kuruluşu | Kısa örnek |
|---|---|---|
| Girişik birleşik cümle | Fiilimsiyle | Seni görünce sevindim. |
| Şartlı birleşik cümle | Şart kipiyle | Gelirsen konuşuruz. |
| Ki’li birleşik cümle | “ki” bağlacıyla | Biliyorum ki başaracaksın. |
| İç içe birleşik cümle | İç cümleyle | “Yarın gelirim.” dedi. |
Bu türlerin ortak noktası temel yargının yanında bir yardımcı yargının bulunmasıdır. Fark, yardımcı yargının hangi yolla kurulduğudur.
4.1. Girişik Birleşik Cümle Nedir?
Keyword Planner verilerinde de güçlü bir arama niyeti taşıyan girişik birleşik cümle, yardımcı yargının fiilimsiyle kurulduğu birleşik cümledir.
Örneğin:
Çocuk koşarak eve geldi.
geldi → temel yüklem
koşarak → zarf-fiil
“Koşarak” sözcüğü, “geldi” yargısının nasıl gerçekleştiğini belirtir ve yardımcı yargı oluşturur.
Bir başka örnek:
Bahçede oynayan çocuklar eve döndü.
döndü → temel yüklem
oynayan → sıfat-fiil
“Bahçede oynayan” bölümü “çocuklar” sözcüğünü nitelerken aynı zamanda yardımcı yargı taşır. Bu nedenle cümle girişik birleşik yapıdadır.
Girişik birleşik cümleyi doğru anlayabilmek için fiilimsi konusunun bilinmesi önemlidir. Çünkü bu yapı isim-fiil, sıfat-fiil veya zarf-fiille kurulabilir.
4.1.1. İsim-Fiille Kurulan Girişik Birleşik Cümleler
İsim-fiiller, fiillere getirilen belirli eklerle oluşur ve cümlede isim görevinde kullanılır.
Onun erken gelmesini bekliyorum.
Temel yüklem:
bekliyorum
Fiilimsi:
gelmesini
“Onun erken gelmesi” yardımcı yargı oluşturduğu için cümle girişik birleşiktir.
Başka bir örnek:
Kitap okumayı çok seviyorum.
seviyorum → temel yüklem
okumayı → isim-fiil
İsim-fiillerin yapısını ayrıntılı incelemek için isim fiil konusuna geçilebilir.
4.1.2. Sıfat-Fiille Kurulan Girişik Birleşik Cümleler
Sıfat-fiiller bir varlığı nitelerken fiil anlamını tamamen kaybetmez.
Dün aldığım kitap çok sürükleyiciydi.
sürükleyiciydi → temel yüklem
aldığım → sıfat-fiil
“Dün aldığım” bölümü “kitap” sözcüğünü niteleyen yardımcı yargıdır.
Benzer şekilde:
Sokakta oynayan çocuklar eve döndü.
“oynayan” sıfat-fiili nedeniyle cümlede yan cümlecik bulunur.
Sıfat-fiilin ekleri ve kalıcı isimlerle karıştırıldığı durumlar sıfat fiil konusunda ayrıca ele alınmalıdır.
4.1.3. Zarf-Fiille Kurulan Girişik Birleşik Cümleler
Zarf-fiiller, temel yüklemi zaman, durum veya başka yönlerden tamamlayabilir.
Ders bitince eve gideceğim.
gideceğim → temel yüklem
bitince → zarf-fiil
“Ders bitince” yan cümleciği, gitme eyleminin zamanını bildirir.
Kimseye bakmadan odadan çıktı.
çıktı → temel yüklem
bakmadan → zarf-fiil
Her iki örnek de girişik birleşik cümledir.
Bu tür yapılarda kullanılan ekleri ayrıntılı görmek için zarf fiil konusuna bakılabilir.
4.2. Şartlı Birleşik Cümle Nedir?
Şartlı birleşik cümle, yardımcı yargısı şart kipiyle kurulan birleşik cümledir.
Düzenli çalışırsan başarılı olursun.
Cümleyi ayıralım:
Düzenli çalışırsan → yardımcı yargı
başarılı olursun → temel yargı
Başarılı olma durumu, düzenli çalışma şartına bağlanmıştır.
Bir başka örnek:
Hava güzel olursa sahile gideriz.
Hava güzel olursa → yardımcı yargı
sahile gideriz → temel yargı
Burada yalnızca -sa/-se ekini görmekle yetinmemek, ekin cümlede gerçekten şart anlamı ve yardımcı yargı oluşturup oluşturmadığına bakmak gerekir.
4.3. Ki’li Birleşik Cümle Nedir?
Temel cümle ile yan cümleciğin “ki” bağlacı aracılığıyla birbirine bağlandığı yapılar ki’li birleşik cümle olarak adlandırılır.
Biliyorum ki bu işi başaracaksın.
Biliyorum → temel yargı
bu işi başaracaksın → yardımcı yargı
İki yargı “ki” aracılığıyla birbirine bağlanmıştır.
Bir başka örnek:
Öyle yorulmuştu ki konuşacak hâli kalmamıştı.
Bu tür cümlelerde önemli bir ayrıntı vardır: Bir cümlede “ki” bulunması, o cümlenin otomatik olarak ki’li birleşik olduğu anlamına gelmez. Bağlaç olan “ki” ile sözcüğe eklenen -ki birbirinden ayrılmalıdır.
Örneğin:
Masadaki kitap benim.
Buradaki “-ki” bir bağlaç değildir. Dolayısıyla yalnızca bu ek nedeniyle cümleyi ki’li birleşik kabul edemeyiz.
4.4. İç İçe Birleşik Cümle Nedir?
Bir cümlenin başka bir cümlenin içinde yer alarak temel cümlenin bir ögesi durumuna gelmesiyle iç içe birleşik cümle oluşur.
Öğretmen, “Yarın sınav yapacağız.” dedi.
Dışarıdaki temel yapı:
Öğretmen … dedi.
Temel cümlenin içine alınan cümle:
Yarın sınav yapacağız.
Aktarılan cümle temel cümlenin içinde yer aldığı için yapı iç içe birleşiktir.
Başka bir örnek:
Babam, “Akşam erken gel.” dedi.
Babam … dedi → temel cümle
Akşam erken gel. → iç cümle
Bu yapılarda dedi, söyledi, sordu, düşündü, belirtti gibi aktarma veya düşünme bildiren yüklemlerle sık karşılaşılır.
5. Birleşik Cümle Örnekleri
Birleşik cümle örneklerini incelerken yalnızca cümlenin türünü söylemek yerine temel yargının ve yardımcı yargının nerede olduğunu görmek daha öğreticidir.
5.1. Girişik Birleşik Cümle Örnekleri
Yağmur başlayınca herkes içeri girdi.
- Yardımcı yargı: yağmur başlayınca
- Temel yargı: herkes içeri girdi
- Tür: girişik birleşik
Sınavı kazanan öğrenciler büyük bir sevinç yaşadı.
- Fiilimsi: kazanan
- Temel yüklem: yaşadı
- Tür: girişik birleşik
Sabah yürüyüş yapmayı seviyorum.
- Fiilimsi: yapmayı
- Temel yüklem: seviyorum
- Tür: girişik birleşik
Çantasını alıp evden çıktı.
- Fiilimsi: alıp
- Temel yüklem: çıktı
- Tür: girişik birleşik
Görüldüğü gibi girişik birleşik cümle örneklerinde yalnızca zarf-fiil bulunmaz; isim-fiil ve sıfat-fiiller de yardımcı yargı oluşturabilir.
5.2. Şartlı Birleşik Cümle Örnekleri
Erken gelirsen birlikte kahvaltı ederiz.
- Yardımcı yargı: erken gelirsen
- Temel yargı: birlikte kahvaltı ederiz
Beni dinlersen sorunu daha kolay çözersin.
- Yardımcı yargı: beni dinlersen
- Temel yargı: sorunu daha kolay çözersin
Hava düzelirse yarın yola çıkarız.
- Yardımcı yargı: hava düzelirse
- Temel yargı: yarın yola çıkarız
5.3. Ki’li Birleşik Cümle Örnekleri
Anladım ki bu konu biraz daha çalışılmalı.
Biliyorum ki bana gerçeği söyleyecek.
O kadar hızlı koştu ki herkes şaşırdı.
Bu örneklerde yargılar arasında “ki” aracılığıyla bir ilişki kurulmuştur.
5.4. İç İçe Birleşik Cümle Örnekleri
Annem, “Eve geç kalma.” dedi.
Mert, “Bu kitabı daha önce okudum.” diye cevap verdi.
Öğretmen, “Soruyu dikkatlice okuyun.” dedi.
Bu cümlelerin her birinde başka bir cümle temel yapının içine alınmıştır.
6. Fiilimsi Bulunan Her Cümle Birleşik Cümle midir?
Bu soru, basit ve birleşik cümle ayrımında en çok karışıklık yaşanan noktalardan biridir.
MEB/OGM’nin okul dil bilgisi sınıflandırmasında fiilimsiyle kurulan yardımcı yargının bulunduğu cümle girişik birleşik cümle olarak değerlendirilir.
Örneğin:
Eve gelince beni aradı.
“Aradı” temel yüklemdir. “Gelince” ise zarf-fiildir ve “eve gelince” bölümü yardımcı yargı oluşturur.
Bu nedenle:
Eve gelince beni aradı. → girişik birleşik cümle
Aynı durum sıfat-fiilli bir örnekte de görülebilir:
Yarışmayı kazanan öğrenci büyük sevinç yaşadı.
yaşadı → temel yüklem
kazanan → sıfat-fiil
Dolayısıyla cümlede yalnızca bir çekimli fiil bulunmasına bakarak “Bu cümle basittir.” demek doğru bir yöntem değildir.
Bu ayrımın diğer tarafını görmek için basit cümle konusuna bakılabilir.
Burada önemli olan, fiilimsi ekine benzeyen her sözcüğü mekanik biçimde fiilimsi kabul etmemektir. Bazı sözcükler zamanla kalıcı isim hâline gelebilir. Önce sözcüğün cümledeki görevine ve fiilimsi özelliğini koruyup korumadığına bakılmalıdır.
7. Birleşik Cümle ile Basit Cümle Arasındaki Fark
Basit ve birleşik cümle arasındaki temel fark yan cümleciktir.
| Özellik | Basit cümle | Birleşik cümle |
|---|---|---|
| Temel yargı | Var | Var |
| Yardımcı yargı | Yok | Var |
| Yan cümlecik | Yok | Var |
| Uzun olabilir mi? | Evet | Evet |
| Çok sayıda öge içerebilir mi? | Evet | Evet |
İki cümleyi karşılaştıralım:
Çocuk akşam eve geldi.
Tek temel yargı vardır ve yan cümlecik yoktur:
→ Basit cümle
Çocuk akşam eve gelince annesini aradı.
“Çocuk annesini aradı.” temel yargıdır. “Akşam eve gelince” ise fiilimsiyle kurulan yardımcı yargıdır:
→ Girişik birleşik cümle
Bu nedenle “Cümle uzunsa birleşiktir.” şeklindeki yaklaşım doğru değildir.
8. Birleşik, Sıralı ve Bağlı Cümle Nasıl Ayırt Edilir?
Birden fazla yargıyla karşılaşıldığında en sık yapılan hatalardan biri, cümleyi doğrudan birleşik kabul etmektir. Oysa yargıların birbirine nasıl bağlandığına bakmak gerekir.
Aynı düşünceyi farklı yapılarla inceleyelim:
Mert eve geldi.
→ Basit cümle
Mert eve gelince beni aradı.
→ Girişik birleşik cümle
Mert eve gelirse beni arar.
→ Şartlı birleşik cümle
Biliyorum ki Mert eve geldi.
→ Ki’li birleşik cümle
Mert, “Eve geldim.” dedi.
→ İç içe birleşik cümle
Mert eve geldi, beni aradı.
→ Sıralı cümle
Mert eve geldi ve beni aradı.
→ Bağlı cümle
Aradaki fark böylece daha açık görülür.
Birleşik cümlede temel yargıya bağlı yardımcı yargı vardır.
[Sıralı cümle] yapısında bağımsız temel yargılar virgül veya noktalı virgül gibi noktalama işaretleriyle sıralanır.
[Bağlı cümle] yapısında ise birden fazla temel yargı bağlaçla birbirine bağlanır.
Dolayısıyla:
Birden fazla yargı var = birleşik cümle
şeklinde bir formül kullanılamaz.
Cümlenin yapısını belirlerken yargılar arasındaki ilişki incelenmelidir.
9. Birleşik Cümlelerde En Çok Yapılan Hatalar
Birleşik cümle konusunda yanlışların büyük bölümü birkaç ezberden kaynaklanır.
“Birden fazla fiil varsa cümle birleşiktir.”
Her zaman doğru değildir.
Ali kapıyı açtı, içeri girdi.
“açtı” ve “girdi” iki ayrı temel yargıdır. Bunlar virgülle sıralandığı için cümle sıralı cümledir.
“Birden fazla yüklem varsa cümle birleşiktir.”
Bu da doğru değildir.
Ali geldi ve Ayşe gitti.
İki temel yargı bağlaçla birbirine bağlandığından yapı bağlı cümledir.
“Uzun cümleler birleşiktir.”
Cümlenin uzunluğu ölçüt değildir.
Kasabanın dışındaki eski taş bina yıllardır tamamen boştu.
Uzun olmasına rağmen yan cümlecik içermediği için basit yapıdadır.
“Tek çekimli fiil varsa cümle basittir.”
Bu da güvenilir bir kural değildir.
Seni görünce sevindim.
Tek çekimli fiil “sevindim”dir; fakat “görünce” zarf-fiiliyle yardımcı yargı kurulmuştur. Cümle girişik birleşiktir.
“İçinde ‘ki’ bulunan her cümle ki’li birleşiktir.”
Hayır.
Bahçedeki çocuk benim kardeşim.
“Bahçedeki” sözcüğündeki -ki, iki yargıyı birbirine bağlayan bir bağlaç değildir. Bu nedenle cümle yalnızca “ki” bulunduğu gerekçesiyle ki’li birleşik sayılamaz.
Bir cümlenin yapısını belirlerken sözcük veya ek avlamak yerine temel yargı–yardımcı yargı ilişkisini çözmek daha güvenilir bir yöntemdir.
10. Birleşik Cümle Mini Test
1. Aşağıdaki cümlelerden hangisi girişik birleşik cümledir?
A) Hava bugün oldukça soğuktu.
B) Çocuk odasına girdi ve kapıyı kapattı.
C) Eve gelirken eski bir arkadaşımla karşılaştım.
D) Sabah erkenden yola çıktık.
E) Annem mutfakta yemek hazırladı.
Cevap: C
Açıklama: “Gelirken” sözcüğü zarf-fiildir ve “eve gelirken” bölümü yardımcı yargı oluşturur. Temel yüklem “karşılaştım”dır. Bu nedenle cümle girişik birleşiktir.
2. Aşağıdakilerden hangisi şartlı birleşik cümledir?
A) Biraz beklersen birlikte gideriz.
B) Eve geldim, hemen uyudum.
C) Biliyorum ki beni anlayacaksın.
D) Çocuk bahçede oynuyordu.
E) Annem ve babam dışarı çıktı.
Cevap: A
Açıklama: “Biraz beklersen” bölümü şart kipiyle kurulmuş yardımcı yargıdır. “Birlikte gideriz” ise temel yargıdır.
3. Aşağıdaki cümlelerden hangisi ki’li birleşik cümledir?
A) Sokaktaki araba oldukça eskiydi.
B) Öyle hızlı koştu ki ona yetişemedik.
C) Kitabı okudu ve arkadaşına verdi.
D) Çocuk sessizce odasına geçti.
E) Yağmur başlayınca eve döndük.
Cevap: B
Açıklama: İki yargı bağlaç olan “ki” aracılığıyla ilişkilendirilmiştir. A seçeneğindeki “-ki” ise bağlaç değildir.
4. Aşağıdakilerden hangisi iç içe birleşik cümledir?
A) Ders bitince eve gideceğim.
B) Hava açılırsa dışarı çıkarız.
C) Babam, “Bu akşam erken gel.” dedi.
D) Kapı açıldı, herkes içeri girdi.
E) Çocuk kitabını aldı ve dışarı çıktı.
Cevap: C
Açıklama: “Bu akşam erken gel.” cümlesi, “Babam … dedi.” temel cümlesinin içine alınmıştır. Bu nedenle yapı iç içe birleşiktir.
5. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Mert eve geldi. → Basit cümle
B) Mert eve gelince beni aradı. → Girişik birleşik cümle
C) Mert eve gelirse beni arar. → Şartlı birleşik cümle
D) Mert eve geldi, beni aradı. → Sıralı cümle
E) Mert eve geldi ve beni aradı. → Girişik birleşik cümle
Cevap: E
Açıklama: “Mert eve geldi” ve “beni aradı” iki temel yargıdır ve “ve” bağlacıyla birbirine bağlanmıştır. Bu nedenle cümle girişik birleşik değil, bağlı cümledir.
Birleşik cümleyi doğru belirlemenin yolu, cümlenin kaç sözcükten oluştuğuna veya ilk bakışta kaç fiil görüldüğüne bakmak değildir. Önce temel yüklem bulunmalı, ardından bu temel yargıya bağlı bir yardımcı yargının bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır. Yardımcı yargı varsa onun fiilimsi, şart kipi, “ki” bağlacı veya iç cümle yollarından hangisiyle kurulduğu belirlenerek birleşik cümlenin türüne ulaşılabilir.
Kaynaklar:
MEB – OGM Materyal, Cümle Çeşitleri
MEB – OGM Materyal, Yapısına Göre Cümleler