Soru İşareti (?) Nedir, Hangi Durumlarda Kullanılır?

Bir cümlenin soru anlamı taşıması için mutlaka “mi” soru ekinin bulunması gerekmez. “Bu kitabı sen mi aldın?” cümlesinde soru eki açıkça görülürken “Toplantı saat üçte?” ifadesinde soru anlamı bağlamdan anlaşılır. Her iki durumda da cümlenin sonunda aynı işaret vardır: soru işareti (?).

Noktalama İşaretleri arasında yer alan soru işareti, doğrudan soru bildiren cümlelerin yanı sıra bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan bazı bilgileri belirtmek için de kullanılır. Bununla birlikte içinde soru eki ya da soru sözü bulunan her cümlenin sonuna soru işareti konmaz. Doğru kullanım için cümlenin yalnızca yapısına değil, taşıdığı anlama da bakmak gerekir.

İçindekiler

1. Soru İşareti Nedir?
2. Soru İşareti Nerelerde Kullanılır?
   2.1. Soru Eki veya Soru Sözü İçeren Cümlelerde
   2.2. Soru Eki Olmadan Soru Anlamı Taşıyan Cümlelerde
   2.3. Bilinmeyen veya Kesin Olmayan Bilgilerde
3. Parantez İçinde Soru İşareti (?) Ne Anlama Gelir?
4. Soru İşareti Hangi Durumlarda Kullanılmaz?
5. Soru İşaretinden Sonra Büyük Harfle mi Başlanır?
6. Sıralı ve Bağlı Soru Cümlelerinde Soru İşareti Nereye Konur?
7. Soru İşareti ile Üç Nokta Birlikte Nasıl Kullanılır?
8. Soru İşareti Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
9. Soru İşareti ile İlgili Cümleler ve Örnekler

1. Soru İşareti Nedir?

Soru işareti (?), temel olarak soru bildiren cümle veya sözlerin sonunda kullanılan noktalama işaretidir. Bunun yanında bir bilginin bilinmediğini, kesin olmadığını ya da şüpheyle karşılandığını göstermek için de kullanılabilir.

Soru anlamı bazen mi, mı, mu, mü soru ekiyle, bazen “kim, ne, neden, nasıl, kaç” gibi soru bildiren sözcüklerle, bazen de yalnızca cümlenin anlamıyla ortaya çıkar. Bu nedenle işaretin kullanımına karar verirken belirli bir kelimeyi aramak yerine cümlenin gerçekten soru bildirip bildirmediğine bakmak gerekir.

Soru anlamı taşımayan tamamlanmış bir cümlenin sonunda ise kullanım amacına göre Nokta gibi başka bir noktalama işaretine ihtiyaç duyulur.

2. Soru İşareti Nerelerde Kullanılır?

Soru işaretinin temel kullanım alanları üç başlıkta toplanabilir: soru eki veya soru sözü içeren ifadeler, bunlar bulunmadığı hâlde soru anlamı taşıyan ifadeler ve kesinliği bulunmayan bilgiler.

2.1. Soru Eki veya Soru Sözü İçeren Cümlelerde

Soru eki ya da soru bildiren bir söz içeren ve gerçekten soru anlamı taşıyan cümlelerin sonuna soru işareti konur.

Örnekler:

• Yarın bizimle gelecek misin?
• Bu çantayı buraya kim bıraktı?
• Otobüs ne zaman hareket edecek?
• Neden bu kadar erken döndünüz?
• Hafta sonu nereye gitmek istiyorsunuz?

İlk örnekte soru anlamı mi ile sağlanırken diğer örneklerde “kim, ne zaman, neden, nereye” gibi soru bildiren sözcükler kullanılmıştır.

Burada belirleyici olan, cümlenin gerçek bir soru oluşturmasıdır. mi, mı, mu, mü ekinin yazımı ve kendisinden önceki sözcükten ayrı yazılması ise Mi Soru Ekinin Yazımı konusuyla ilgilidir.

2.2. Soru Eki Olmadan Soru Anlamı Taşıyan Cümlelerde

Bir cümlede soru eki veya soru sözü bulunmaması, o cümlenin soru olamayacağı anlamına gelmez. Söyleyiş ve bağlam da ifadeye soru anlamı kazandırabilir.

Örnekler:

• Adınız?
• Doğum tarihiniz?
• Toplantı yarın saat dokuzda?
• Bu belgeleri siz hazırladınız?

Bu örneklerde mi, kim, ne, neden gibi açık bir soru unsuru bulunmasa da karşı taraftan cevap beklendiği için soru işareti kullanılır.

2.3. Bilinmeyen veya Kesin Olmayan Bilgilerde

Soru işareti yalnızca doğrudan soruların sonunda kullanılmaz. Yeri, tarihi veya başka bir özelliği bilinmeyen, kesin olmayan ya da şüpheyle karşılanan bilgileri göstermek için de kullanılabilir.

Örnekler:

• Şairin 1875 (?) yılında doğduğu düşünülmektedir.
• Eserin ilk nüshasının Bursa’da (?) hazırlandığı ileri sürülüyor.
• Bu yapının 16. yüzyılda (?) inşa edildiği tahmin edilmektedir.

Buradaki soru işareti okuyucuya yöneltilmiş bir soru değildir. Verilen bilginin kesin olmadığını gösterir.

3. Parantez İçinde Soru İşareti (?) Ne Anlama Gelir?

Bir bilginin şüpheyle karşılandığını veya kesin olmadığını belirtmek için soru işareti yay ayraç içinde (?) kullanılabilir.

Örneğin:

Yazarın 1890 (?) yılında İstanbul’a geldiği sanılmaktadır.

Buradaki (?), “1890” bilgisinin kesin olarak doğrulanmadığını belirtir.

Bu kullanımla normal soru cümlesindeki işareti birbirine karıştırmamak gerekir:

Toplantı ne zaman başlayacak?

Bu cümlede işaret doğrudan bir soruyu tamamlar.

Toplantının 1890 (?) yılında yapılan binada gerçekleştirildiği belirtiliyor.

Burada ise herhangi bir soru sorulmaz; parantez içindeki işaret verilen bilginin kesinliğine ilişkin tereddüdü gösterir.

Parantezin diğer görevleri ve cümle içindeki kullanımı [Yay Ayraç] başlığında ayrıca ele alınır.

4. Soru İşareti Hangi Durumlarda Kullanılmaz?

Cümlede mi, mı, mu, mü bulunması tek başına soru işareti kullanmak için yeterli değildir. Önemli olan bütün cümlenin soru anlamı taşımasıdır.

Örneğin:

Hava açtı mı dışarı çıkarız.

Bu cümlede “mı” bulunmasına rağmen konuşan kişi karşısındakine soru sormaz. Cümle “Hava açtığında dışarı çıkarız.” anlamındadır. Bu nedenle sonuna soru işareti konmaz.

Benzer şekilde:

Eve vardın mı beni ara.

Burada da “Eve vardın mı?” biçiminde bağımsız bir soru sorulmamaktadır. Anlam, “Eve vardığında beni ara.” biçimindedir.

Soru sözcüğü bulunan her cümle de soru olmak zorunda değildir:

Onun buraya neden geldiğini bilmiyorum.

“neden” sözcüğü bulunmasına rağmen cümlenin bütünü bir soru değildir.

Karşılaştırıldığında fark daha açık görülür:

Neden buraya geldi? ✓
Onun neden buraya geldiğini bilmiyorum. ✓

İlk cümle doğrudan soru sorarken ikinci cümle bir durumu bildirir. Bu nedenle noktalama işaretini belirlerken tek başına soru ekine veya soru sözcüğüne bakmak yanıltıcı olabilir.

5. Soru İşaretinden Sonra Büyük Harfle mi Başlanır?

Soru işaretiyle tamamlanan bir cümlenin ardından yeni bir cümle başlıyorsa ilk kelime büyük harfle başlar.

Örnek:

Yarın bize gelecek misin? Seni uzun zamandır görmedik.

İlk cümle soru işaretiyle tamamlanmıştır. “Seni” sözcüğü yeni bir cümlenin başlangıcı olduğu için büyük harfle yazılmıştır.

Aynı durum birbirinden bağımsız soru cümlelerinde de geçerlidir:

Nereye gidiyorsun? Ne zaman döneceksin?

Ancak “Soru işaretinden sonra her zaman büyük harf gelir.” biçiminde bir genelleme doğru değildir. İşaret, kesin olmayan bir bilgiyi göstermek üzere parantez içinde kullanıldığında cümle sona ermiş olmayabilir:

Sanatçının 1885 (?) yılında doğduğu tahmin edilmektedir.

Burada (?) sonrasında aynı cümle devam ettiği için “yılında” sözcüğü küçük harfle yazılmıştır.

Cümle başlangıçlarıyla ilgili genel kurallar Büyük Harflerin Kullanımı konusunda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

6. Sıralı ve Bağlı Soru Cümlelerinde Soru İşareti Nereye Konur?

Soru ifadesi taşıyan sıralı ve bağlı cümlelerde soru işareti en sona konur.

Örnekler:

Bize gelecek misin, yoksa evde mi kalacaksın?

Kitabı sen mi aldın, arkadaşın mı getirdi?

Bu örneklerde soru anlamı taşıyan bölümler tek bir cümle bütünü oluşturduğu için her bölümün arkasına ayrı ayrı soru işareti getirilmez.

Birbirinden bağımsız iki soru ise ayrı cümlelerdir:

Kitabı sen mi aldın? Arkadaşın ne zaman gelecek?

Burada ilk soru tamamlandıktan sonra ikinci ve bağımsız bir soru başladığı için her cümle kendi soru işaretiyle sonlandırılır.

7. Soru İşareti ile Üç Nokta Birlikte Nasıl Kullanılır?

Bir soru cümlesinde anlatımın tamamlanmadığını, sözün kesildiğini veya devamının okuyucuya bırakıldığını göstermek gerektiğinde soru işaretiyle üç noktanın görevleri birleşebilir.

Bu durumda soru işaretinden sonra iki nokta konması yeterlidir:

Bunu gerçekten sen mi yaptın?..

Doğru görünüm:

?.. ✓

Yanlış kullanım:

?... ✗

Soru işaretinden sonra ayrıca üç noktanın tamamı getirilmez. Bu özel kullanımın dayandığı diğer kurallar Üç Nokta konusunda ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.

8. Soru İşareti Kullanımında Sık Yapılan Hatalar

En sık yapılan hatalardan biri, içinde mi, mı, mu, mü bulunan her cümleyi soru kabul etmektir.

Yanlış: Hava düzeldi mi yürüyüşe çıkarız?
Doğru: Hava düzeldi mi yürüyüşe çıkarız.

Burada gerçek bir soru değil, bir durumun gerçekleşmesine bağlı başka bir durum anlatılır.

Bir başka hata, soru eki bulunmadığı için soru anlamı taşıyan ifadelerin sonuna işaret koymamaktır:

Yanlış: Adınız.
Doğru: Adınız?

Cümlenin biçiminden çok taşıdığı anlam önemlidir.

Kesin olmayan bilgileri gösteren (?) kullanımı da doğrudan soruyla karıştırılmamalıdır:

1887 (?) yılında doğduğu tahmin edilmektedir.

Burada okuyucuya “1887 yılında mı doğdu?” sorusu yöneltilmez; tarihin kesin olmadığı belirtilir.

Soru ve ünlem anlamları da birbirine karıştırılabilir:

Gerçekten bunu sen mi yaptın?

cümlesinde temel amaç soru sormaktır. Buna karşılık şaşma, sevinç, korku, seslenme veya güçlü bir duygu ön plana çıktığında [Ünlem İşareti] farklı bir görev üstlenir.

9. Soru İşareti ile İlgili Cümleler ve Örnekler

Aşağıdaki örnekler soru işaretinin farklı kullanım alanlarını bir arada görmeyi kolaylaştırır:

Soru işaretini doğru kullanmanın temel ölçüsü, cümlede belirli bir soru kelimesinin bulunması değil ifadenin taşıdığı anlamdır. Özellikle soru eki bulunduğu hâlde soru bildirmeyen cümleleri, soru eki bulunmadan soru anlamı taşıyan ifadeleri ve kesin olmayan bilgilerde kullanılan (?) biçimini birbirinden ayırmak pek çok noktalama yanlışını önler.

Soru işaretinin diğer noktalama işaretleriyle birlikte sınav sorularında nasıl değerlendirildiğini görmek için Noktalama İşaretleri Soru Tipleri konusu incelenebilir.

Kaynaklar

Türk Dil Kurumu – Noktalama İşaretleri (Açıklamalar)

Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal