Noktalama işaretleri soru tipleri, yalnızca hangi işaretin nerede kullanıldığını bilmeyi değil, bu bilgiyi cümlenin anlamına ve yapısına göre uygulayabilmeyi de gerektirir.Virgülün kullanım alanlarını bilen bir öğrenci, seçeneklerde virgülle noktalı virgül karşı karşıya geldiğinde tereddüt edebilir. Benzer biçimde soru sözcüğü bulunan her cümlenin sonuna soru işareti getirmek ya da okurken duraklanan her yere virgül koymak yanlış sonuca götürebilir.
Bu nedenle noktalama sorularında yalnızca kuralları hatırlamak yetmez. Noktalama İşaretleri ile ilgili temel bilgilerin cümlenin yapısına, anlamına ve işaretin üstlendiği göreve göre uygulanması gerekir. Soruyu çözen kişinin asıl yapması gereken, “Buraya hangi işaret gelir?” demeden önce “Bu işarete neden ihtiyaç var?” sorusunun cevabını bulmaktır.
İçindekiler
- Noktalama İşaretleri Sorularında Ne Ölçülür?
- Noktalama İşaretleri Soru Tipleri Nelerdir?
2.1. Boş Bırakılan Yerlere Uygun İşareti Getirme
2.2. Yanlış Kullanılan Noktalama İşaretini Bulma
2.3. Doğru Kullanılan Noktalama İşaretini Belirleme
2.4. Noktalama İşaretinin Cümledeki Görevini Belirleme
2.5. Aynı Görevde Kullanılan Noktalama İşaretini Bulma
2.6. Birbirine Karıştırılan Noktalama İşaretlerini Ayırt Etme - Noktalama İşaretleri Soruları Nasıl Çözülür?
- Noktalama Sorularında En Çok Karıştırılan Noktalar
- Çıkmış Sorularda Noktalama İşaretleri Nasıl Sorulur?
- Çözümlü Noktalama İşaretleri Soruları
- Noktalama İşaretleri Testinde Hız Kazandıran İpuçları
1. Noktalama İşaretleri Sorularında Ne Ölçülür?
Noktalama soruları her zaman “Virgül nerelerde kullanılır?” gibi doğrudan bilgi istemez. Kural bir cümlenin veya kısa bir metnin içine yerleştirilebilir ve öğrenciden işaretin oradaki görevini fark etmesi beklenebilir.
Bu nedenle başarılı bir çözüm için üç noktayı birlikte değerlendirmek gerekir: cümle yapısı, anlam ilişkisi ve noktalama işaretinin görevi.
Örneğin:
Çantama kalem, silgi, defter koydum.
Elif, kitabını aldı; Mert, defterini çıkardı.
İlk örnekte Virgül eş görevli sözcükleri birbirinden ayırır. İkinci örnekte ise iki ayrı bölümün kendi içinde virgül taşıması, bölümler arasındaki sınırın daha açık gösterilmesini gerektirir. Burada Noktalı Virgül farklı bir görev üstlenir.
Soruyu çözerken bu yüzden “Buraya hangi işaret gelir?” sorusundan önce “Cümlenin bu bölümleri arasında nasıl bir ilişki var?” sorusunu sormak daha güvenlidir.
2. Noktalama İşaretlerinde En Sık Karşılaşılan Soru Tipleri
Soru biçimi değişse de noktalama testlerinde ölçülen beceriler belirli noktalarda yoğunlaşır. Bir soruda boşlukların doldurulması istenirken başka bir soruda aynı işaretin iki farklı cümlede hangi görevle kullanıldığı araştırılabilir.
2.1. Boş Bırakılan Yerlere Uygun İşareti Getirme
Bu soru tipinde cümledeki bir veya birkaç noktalama işareti kaldırılır:
Öğretmen sınıfa döndü ( ) Çocuklar ( ) kitaplarınızı açın ( )
Boşluklara tek tek bakarak tahminde bulunmak yerine cümlenin tamamını değerlendirmek gerekir. İlk bölümden sonra doğrudan bir söz aktarılacaksa kullanılacak işaret buna göre belirlenir. “Çocuklar” sözü ise hitap amacı taşır.
Birden fazla boşluğun bulunduğu sorularda ilk işareti yanlış seçmek diğer işaretlerin değerlendirilmesini de etkileyebilir. Bu nedenle seçeneklere geçmeden önce metnin nasıl bölümlendiğini görmek yararlıdır.
2.2. Yanlış Kullanılan Noktalama İşaretini Bulma
Bu sorularda işaretlerin tamamı ilk bakışta doğru görünebilir. Hata çoğu zaman iyi bilinen bir kuralın yanlış genellenmesinden kaynaklanır.
Örneğin:
Toplantıya kimlerin katılacağını bilmiyorum?
Cümlede “kimlerin” sözcüğü bulunmasına rağmen doğrudan bir soru sorulmamaktadır. Bu nedenle cümlenin sonunda soru işareti değil nokta bulunmalıdır.
[Soru İşareti] ile ilgili sorularda yalnızca soru sözcüğüne veya mi soru ekine bakmak yerine cümlenin bütünüyle soru anlamı taşıyıp taşımadığını belirlemek gerekir.
2.3. Doğru Kullanılan Noktalama İşaretini Belirleme
Bu soru biçiminde seçeneklerden yalnızca biri noktalama bakımından kurala uygun olabilir.
Bütün seçenekleri zihinden yeniden yazmaya çalışmak yerine incelenen işaretin görevini belirlemek daha kullanışlıdır. Örneğin bir seçenekte açıklamadan önce iki nokta, başka bir seçenekte aynı yerde noktalı virgül kullanılabilir.
Bir cümlede kendisiyle ilgili açıklama veya örnek verilecek bir bölümün önünde İki Nokta kullanılabilir. Noktalı virgülün temel görevi ise açıklama başlatmak değildir. Dolayısıyla işaretin görünüşünden çok öncesiyle sonrası arasındaki ilişkiye bakılmalıdır.
2.4. Noktalama İşaretinin Cümledeki Görevini Belirleme
Bir noktalama işaretinin birden fazla görevi olabilir. Bu nedenle iki cümlede aynı işaretin bulunması, aynı amaçla kullanıldığı anlamına gelmez.
Pazardan elma, armut, erik aldık.
Arkadaşlar, biraz sessiz olur musunuz?
İlk cümlede virgül eş görevli sözcükleri ayırırken ikinci cümlede hitap sözünden sonra kullanılmıştır.
Bu tür bir soruda işaretin adını söyleyebilmek yeterli değildir; cümlede ne yaptığını da belirlemek gerekir.
2.5. Aynı Görevde Kullanılan Noktalama İşaretini Bulma
Bu soru tipinde bir cümledeki noktalama işaretinin kullanım amacı belirlenir ve seçeneklerde aynı görevin bulunduğu başka bir kullanım aranır.
Örneğin:
Eyvah, anahtarımı içeride unuttum!
Buradaki virgülün görevi belirlendikten sonra seçeneklerde virgül bulunan her cümle doğru kabul edilemez. Aranan şey aynı işaret değil, aynı görevdir.
Bu ayrım, özellikle birden fazla kullanım alanı bulunan işaretlerde önem kazanır.
2.6. Birbirine Karıştırılan Noktalama İşaretlerini Ayırt Etme
Bazı sorular iki yakın kullanım arasındaki fark üzerine kurulabilir. Böyle durumlarda kuralları birbirinden bağımsız ezberlemek yerine işaretlerin görevlerini karşılaştırmak daha kullanışlıdır.
Virgül ve noktalı virgül: Virgül eş görevli sözcükleri veya sıralı cümleleri ayırabilir. Noktalı virgül ise özellikle kendi içinde virgüller bulunan grupları veya sıralı cümleleri birbirinden ayırmada kullanılabilir.
İki nokta ve noktalı virgül: İki noktadan sonra açıklama veya örnek gelebilir. Noktalı virgülün temel görevi açıklama başlatmak değildir.
Tırnak ve yay ayraç: [Tırnak İşareti] doğrudan aktarılan sözleri gösterebilir. [Yay Ayraç] ise cümlenin yapısıyla doğrudan ilgili olmayan açıklayıcı bilgilerin gösterilmesinde kullanılabilir.
Kısa çizgi ve uzun çizgi: [Kısa Çizgi] satır sonundaki bölme, aralıkların gösterilmesi ve bazı dil bilgisi kullanımlarında karşımıza çıkabilir. [Uzun Çizgi] ise yazıda konuşmaları göstermek için kullanılır.
İşaretleri yalnızca şekilleriyle değil görevleriyle eşleştirmek, birbirine yakın seçenekleri ayırmayı kolaylaştırır.
3. Noktalama İşaretleri Soruları Nasıl Çözülür?
Her noktalama sorusuna uygulanabilecek tek bir kestirme yol yoktur. Yine de belirli bir düşünme sırası, özellikle birbirine yakın seçeneklerde hata ihtimalini azaltır.
Önce cümlenin tamamını okuyun. İşaretin bulunduğu birkaç kelimeye bakarak karar vermek anlam ilişkisini kaçırmanıza neden olabilir.
Cümlenin bölümlerini belirleyin. Tek bir yargı mı var, birden fazla cümle mi sıralanmış, açıklama mı geliyor, yoksa bir söz doğrudan mı aktarılıyor? Noktalama tercihi çoğu zaman bu yapıya bağlıdır.
İşaretin görevini adlandırın. “Buraya virgül gelir.” demek yerine “Eş görevli sözcükleri ayırdığı için virgül gelir.” biçiminde düşünmek kuralın bağlama uygulanmasını kolaylaştırır.
Yakın seçenekleri karşılaştırın. İki seçenek arasında kaldığınızda yalnızca birinin neden doğru olduğunu değil, diğerinin neden yanlış olduğunu da belirlemeye çalışın.
Seçtiğiniz işareti cümleye yerleştirip yeniden okuyun. Özellikle boşluk doldurma sorularında işaretin cümlenin tamamıyla uyumlu olup olmadığı bu yolla daha kolay fark edilir.
4. Noktalama Sorularında En Çok Karıştırılan Noktalar
Noktalama sorularındaki hataların önemli bir bölümü kuralın hiç bilinmemesinden değil, bir kuralın gereğinden fazla genellenmesinden kaynaklanır.
Her duraklama virgül değildir. Cümleyi sesli okurken nefes aldığımız her yere virgül konmaz. Virgülün kullanımı yalnızca okuma sırasında verilen araya göre belirlenemez.
Her soru sözcüğü soru işareti gerektirmez.
Bu kitabı kim getirdi?
doğrudan bir sorudur.
Buna karşılık:
Bu kitabı kimin getirdiğini bilmiyorum.
soru anlamı taşıyan bağımsız bir cümle değildir ve noktayla tamamlanır.
Her açıklama noktalı virgülle başlamaz. Önceki ifadeyi açıklayan veya örneklendiren bir bölüm söz konusuysa iki noktanın görevi değerlendirilmelidir.
Üç nokta rastgele bir uzatma işareti değildir. Tamamlanmamış cümleler ve çeşitli özel kullanımlar için belirli kuralları vardır. Üç Nokta sorularında işaretin neden kullanıldığı cümlenin anlamıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Kesme işaretinde kelimenin görünüşü yeterli değildir. Özel adlara getirilen belirli eklerle kurum ve kuruluş adlarına getirilen ekler aynı şekilde değerlendirilmez. Bu nedenle [Kesme İşareti] sorularında önce ekin getirildiği yapının niteliği belirlenmelidir.
5. Çıkmış Sorularda Noktalama İşaretleri Nasıl Sorulur?
Merkezî sınavlarda noktalama bilgisi, bir kuralı yalnızca hatırlamaktan çok onu cümle veya metin üzerinde uygulamayı gerektirebilir. Bu nedenle çıkmış sorular üzerinde çalışan bir öğrencinin yalnızca doğru seçeneği öğrenmesi yeterli değildir; sorunun hangi ayrımı ölçtüğünü de görmesi gerekir.
Boş bırakılan yerlere uygun işaretleri getirme, yanlış veya doğru kullanımı belirleme, numaralanmış işaretlerin görevlerini karşılaştırma ve birbirine yakın noktalama görevlerini ayırt etme bu kapsamda karşılaşılabilecek soru biçimleridir.
Geçmiş soruları ezberlemek yerine soru mantığını kavramak, yeni bir cümleyle karşılaşıldığında daha işlevseldir. Özellikle TYT düzeyindeki bir noktalama testinde işaretin adından çok bağlam içindeki görevinin doğru belirlenmesi önem kazanır.
Aşağıdaki sorular herhangi bir sınavdan alınmamıştır. Noktalama kurallarının farklı soru biçimlerinde nasıl uygulanabileceğini göstermek amacıyla özgün olarak hazırlanmıştır.
6. Çözümlü Noktalama İşaretleri Soruları
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül eş görevli sözcükleri ayırmak amacıyla kullanılmıştır?
A) Çocuklar, biraz sessiz olun.
B) Çantasında kalem, silgi, cetvel vardı.
C) Eve geldi, hemen odasına geçti.
D) Evet, ben de sizinle geleceğim.
E) Ali, sanırım, bugün okula gelmeyecek.
Cevap: B
Açıklama: “Kalem, silgi, cetvel” aynı görevde kullanılan sözcüklerdir. Diğer seçeneklerde virgül farklı görevler üstlenmektedir.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru işareti yanlış kullanılmıştır?
A) Bu kitabı daha önce okudun mu?
B) Yarın bizimle gelecek misin?
C) Toplantının saat kaçta başlayacağını biliyor musun?
D) Neden böyle davrandığını anlayamadım?
E) Hangi otobüse binmemiz gerekiyor?
Cevap: D
Açıklama: “Neden” soru sözcüğü olmasına rağmen cümlenin bütünü doğrudan soru bildirmemektedir. Doğru yazım “Neden böyle davrandığını anlayamadım.” biçimindedir.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta kendisinden sonra örnekler geleceğini göstermek için kullanılmıştır?
A) Çantasında aradığı her şey vardı: kalem, defter, silgi.
B) Babam şöyle dedi: “Erken dön.”
C) Sonuç açıktı: Bu işi bugün bitiremeyecektik.
D) Saat 14.30’da toplantı başladı.
E) Şunu biliyordu: artık geri dönemeyecekti.
Cevap: A
Açıklama: İlk seçenekte “her şey” ifadesinin kapsamına giren örnekler iki noktadan sonra sıralanmıştır.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalı virgül doğru kullanılmıştır?
A) Masada; kitap, kalem ve defter vardı.
B) Pazardan elma, armut; aldık.
C) Ayşe, soruları çözdü; Kerem, cevapları kontrol etti.
D) Öğretmen; sınıfa girdi.
E) Akşam; eve erken döndük.
Cevap: C
Açıklama: İki sıralı cümlenin kendi içinde virgül taşıyan ögeleri bulunduğu için cümleler noktalı virgülle ayrılmıştır. Diğer seçeneklerde noktalı virgülün kullanılması gerekmez.
Soru 5
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül, “Arkadaşlar, lütfen yerlerinize oturun.” cümlesindeki virgülle aynı görevde kullanılmıştır?
A) Sabah erkenden kalktı, yola çıktı.
B) Ahmet, buraya gelir misin?
C) Elma, armut ve muz aldık.
D) Hayır, bunu ben söylemedim.
E) Ankara, Türkiye’nin başkentidir.
Cevap: B
Açıklama: Her iki cümlede de virgül hitap edilen sözü cümlenin geri kalanından ayırmaktadır.
Soru 6
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak işareti doğrudan aktarılan bir sözü göstermek için kullanılmıştır?
A) Öğretmen, “Yarın kitaplarınızı getirin.” dedi.
B) Bu metinde “yalnızlık” kavramı öne çıkıyor.
C) “Kök” sözcüğü dil bilgisinde farklı bir anlam taşır.
D) Yazarın “Sessiz Sokaklar” adlı eserini okudum.
E) “Mavi” kelimesi burada sıfat görevindedir.
Cevap: A
Açıklama: Öğretmenin söylediği söz değiştirilmeden aktarılmıştır. Bu nedenle tırnak işareti doğrudan aktarılan sözü göstermektedir.
Soru 7
Aşağıdakilerin hangisinde uzun çizgi konuşma cümlesinin başında kullanılmıştır?
A) Türkçe-Fransızca sözlük masadaydı.
B) Ankara-İstanbul yolu bugün oldukça yoğundu.
C) — Yarın bize gelecek misin?
D) 1914-1918 yılları arasında önemli gelişmeler yaşandı.
E) Fiil köküne -ma eki getirildi.
Cevap: C
Açıklama: Uzun çizgi, yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılabilir. Diğer seçeneklerde görülen işaret kısa çizgidir.
Soru 8
Aşağıdakilerin hangisinde kesme işareti doğru kullanılmıştır?
A) Türk Dil Kurumu’nun açıklaması yayımlandı.
B) Ankara’ya yarın sabah gideceğiz.
C) Okul’umuz bu yıl yenilendi.
D) Türkçe’nin kurallarını öğreniyoruz.
E) Belediye’nin duyurusu yayımlandı.
Cevap: B
Açıklama: “Ankara” özel adına getirilen yönelme eki kesme işaretiyle ayrılmıştır. Kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz; “Türkçe” sözcüğüne getirilen ek de kesmeyle ayrılmaz.
Soru 9
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde üç nokta tamamlanmamış bir cümlenin devam edebileceğini göstermek amacıyla kullanılmıştır?
A) Şehirde birçok yer gezdik: müzeler, parklar, meydanlar…
B) Eğer o gün biraz daha erken gelebilseydin…
C) “… sonra kapı yavaşça açıldı.”
D) Bazı kelimelerin yalnızca ilk harfi verildi: k…, h…
E) Onun anlattıkları arasında neler yoktu ki…
Cevap: B
Açıklama: Cümle bilinçli olarak tamamlanmamış ve devamı okuyucuya bırakılmıştır.
Soru 10
Aşağıdakilerin hangisinde eğik çizgi tarihlerin yazımında kullanılmıştır?
A) 60/5 = 12
B) 90 km/sa
C) 29/10/1923
D) -lık / -lik
E) No.: 18/4
Cevap: C
Açıklama: Gün, ay ve yıl sayılarla gösterilmiş ve aralarına [Eğik Çizgi] getirilmiştir. Diğer seçeneklerde aynı işaret farklı görevlerde kullanılmıştır.
7. Noktalama İşaretleri Testinde Hız Kazandıran İpuçları
Noktalama işaretleri testinde hız, kuralları aceleyle hatırlamaya çalışmaktan değil doğru ayrımı kısa sürede yapabilmekten gelir.
Bir işaret gördüğünüzde önce adını değil görevini düşünün. “Bu virgüldür.” bilgisi yerine “Bu virgül eş görevli sözcükleri ayırıyor.” diyebilmek, aynı görev üzerine kurulan soruları kolaylaştırır.
Boşluk doldurma sorularında boşluğun hemen önündeki ve arkasındaki kelimelerle yetinmeyin. Cümlenin tamamını okuyun. Açıklama, sıralama, hitap veya doğrudan aktarma gibi ilişkiler ancak bütün yapı görüldüğünde anlaşılabilir.
İki seçenek arasında kaldığınızda ikinci bir kontrol yapın: “Diğer seçenek neden yanlış?” Bu soru özellikle virgül-noktalı virgül veya iki nokta-noktalı virgül ayrımlarında güçlü bir eleme yöntemidir.
Son olarak işaretlerin biçim benzerliğine aldanmayın. / ile \, kısa çizgi ile uzun çizgi ya da tırnak işareti ile yay ayraç birbirine yakın görünebilir; ancak soru çözümünde belirleyici olan biçimleri değil, cümlede üstlendikleri görevdir.
Kaynaklar
Türk Dil Kurumu (TDK) – Noktalama İşaretleri
Millî Eğitim Bakanlığı – Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü