Nokta işareti, bir cümlenin sona erdiğini göstermenin yanı sıra tarihlerde, saatlerde, sıra bildiren sayılarda, bazı kısaltmalarda ve büyük sayıların yazımında da kullanılır. Bu nedenle noktayı doğru kullanabilmek için işaretin bulunduğu yere göre hangi görevi üstlendiğini bilmek gerekir.
Noktalama İşaretleri içinde en sık kullanılan işaretlerden biri olan nokta (.), cümlelerin sınırlarını belirlemenin yanı sıra sayı ve yazı düzeninde de farklı görevler üstlenir.
İçindekiler
- Nokta Nedir?
- Nokta İşareti Nerelerde Kullanılır?
2.1. Cümlelerin Sonunda Nokta
2.2. Bazı Kısaltmaların Sonunda Nokta
2.3. Sıra Bildiren Sayılarda Nokta
2.4. Maddelendirmelerde Nokta
2.5. Tarihlerin Yazımında Nokta
2.6. Saatlerin Yazımında Nokta
2.7. Kaynak ve Künyelerin Sonunda Nokta
2.8. Büyük Sayıların Yazımında Nokta
2.9. Genel Ağ Adreslerinde Nokta
2.10. Matematikte Nokta - Noktanın Yazımında Dikkat Edilecek Kurallar
- Noktanın Kullanılmadığı ve Karıştırıldığı Durumlar
- Nokta ile İlgili Cümleler ve Örnekler
- Nokta Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
1. Nokta Nedir?
Nokta (.), tamamlanmış cümlelerin sonuna getirilen; bunun dışında kısaltma, sıra sayısı, tarih, saat ve sayıların yazımı gibi farklı alanlarda kullanılan bir noktalama işaretidir.
Örneğin:
Otobüs biraz önce hareket etti.
Bu cümlede nokta, yargının tamamlandığını gösterir. Aşağıdaki örneklerde ise farklı görevler üstlenir:
7. sınıf
23.04.1920
14.30
İlk örnekte sıra bildiren sayının, ikincisinde tarihin, üçüncüsünde ise saat gösteriminin bir parçasıdır. Dolayısıyla noktanın görevini belirlerken yalnızca işaretin kendisine değil, kullanıldığı yapıya da bakmak gerekir.
2. Nokta İşareti Nerelerde Kullanılır?
Noktanın kullanım alanları cümle sonlarından sayıların yazımına kadar uzanır. Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu’nda belirtilen kurallar doğrultusunda noktanın başlıca görevleri şöyledir:
2.1. Cümlelerin Sonunda Nokta
Anlam ve yapı bakımından tamamlanmış cümlelerin sonuna nokta konur.
Bahçedeki ağaçlar bu yıl erken çiçek açtı.
Kütüphane akşam saatlerinde oldukça sakindi.
Yarın sabah erkenden yola çıkacağız.
Burada belirleyici olan cümlenin uzunluğu değil, yargının tamamlanmış olmasıdır. Ancak her tamamlanmış cümlenin sonuna mutlaka nokta gelmez. Cümlenin anlamına göre [Soru İşareti] veya [Ünlem İşareti] gibi başka bir noktalama işareti de kullanılabilir.
2.2. Bazı Kısaltmaların Sonunda Nokta
Bazı kısaltmaların sonunda nokta kullanılır:
Dr.
Prof.
Cad.
Sok.
s.
Ancak bütün kısaltmalar noktayla bitmez. Örneğin TDK, TBMM ve kg gibi kısaltma ve simgelerin sonunda nokta bulunmaz.
Bu nedenle “Kısaltmaların sonuna nokta konur.” biçiminde genel bir kural oluşturmak doğru değildir. Hangi kısaltmaların noktayla yazıldığı ve kısaltmalara getirilen eklerin nasıl ayrıldığı Kısaltmaların Yazımı konusunda ayrıca ele alınır.
2.3. Sıra Bildiren Sayılarda Nokta
Sayılardan sonra kullanılan nokta, sayıya sıra anlamı kazandırabilir:
4. sıra → dördüncü sıra
7. sınıf → yedinci sınıf
25. madde → yirmi beşinci madde
Romen rakamlarından sonra da sıra bildirmek amacıyla nokta kullanılabilir:
II. Mehmet
XV. yüzyıl
Arka arkaya sıralanan sayılar virgül veya çizgiyle ayrılmışsa her sayının ardından nokta koymak gerekmez. Yalnızca son sayının ardından nokta kullanılması yeterlidir:
2, 5 ve 8. maddeler
Bu kullanımlar sayıların yazımıyla doğrudan ilişkili olduğundan konu Sayıların Yazımı ile de bağlantılıdır.
2.4. Maddelendirmelerde Nokta
Bir yazının bölümlerini veya maddelerini gösteren rakam ve harflerden sonra nokta kullanılabilir:
1. Giriş
2. Uygulama
3. Değerlendirme
Harflerle yapılan maddelendirmelerde de aynı kullanım görülebilir:
A. Temel Bilgiler
B. Örnekler
Buradaki nokta cümlenin tamamlandığını değil, rakamın veya harfin bir maddeyi gösterdiğini belirtir.
2.5. Tarihlerin Yazımında Nokta
Gün, ay ve yılı gösteren sayılar noktayla birbirinden ayrılabilir:
23.04.1920
30.08.1922
29.10.1923
Ancak ay adı yazıyla yazıldığında ay adının önüne veya arkasına nokta konmaz:
29 Ekim 1923 ✓
29.Ekim.1923 ✗
Bu ayrım, nokta kullanımında sık karşılaşılan hatalardan biridir.
Tarihlerin sayısal gösteriminde [Eğik Çizgi] de kullanılabildiği için 29.10.1923 ile 29/10/1923 biçimleri farklı işaretlerle kurulmuş iki gösterimdir.
2.6. Saatlerin Yazımında Nokta
Saat ve dakikayı gösteren sayılar noktayla birbirinden ayrılır:
08.45
12.30
17.15
Cümle içinde de aynı kullanım sürer:
Ders 09.00’da başlayacak.
Otobüs 16.30’da hareket edecek.
Saatlere getirilen ekler, sayının okunuşuna uygun olarak yazılır.
2.7. Kaynak ve Künyelerin Sonunda Nokta
Kitap, dergi ve benzeri yayınların künye bilgilerinin sonuna nokta konur.
Örneğin kuralı göstermek amacıyla oluşturulmuş bir künye:
Deniz Akın, Türkçede Anlatım, İstanbul, 2024.
Buradaki nokta, künye bilgisinin sona erdiğini gösterir.
2.8. Büyük Sayıların Yazımında Nokta
Dört ve daha çok rakamdan oluşan sayılar, sağdan başlanarak üçlü gruplara ayrılabilir ve bu grupların arasına nokta konur:
1.250
48.600
3.750.000
Örneğin:
Kütüphanedeki kitap sayısı 25.000’i geçti.
Buradaki nokta cümle sonu işareti değildir; sayının basamaklarını gruplandırır. Bu kullanımın diğer ayrıntıları Sayıların Yazımı konusuyla birlikte değerlendirilebilir.
2.9. Genel Ağ Adreslerinde Nokta
Nokta, genel ağ adreslerinin yapısında da kullanılır:
www.ornek.com
Buradaki noktalar adresin bölümlerini birbirinden ayırır; cümlenin sona erdiğini göstermez.
2.10. Matematikte Nokta
Nokta matematikte çarpma işareti yerine kullanılabilir:
4 . 5 = 20
6 . 8 = 48
Bu örneklerde nokta bir cümleyi sonlandırmaz; matematiksel işlemi gösterir.
3. Noktanın Yazımında Dikkat Edilecek Kurallar
Nokta, kendisinden önce gelen kelimeye bitişik yazılır. Noktadan önce boşluk bırakılmaz.
Yanlış: Bugün hava oldukça serindi .
Doğru: Bugün hava oldukça serindi.
Noktadan sonra metin devam ediyorsa bir harf boşluğu bırakılır:
Yanlış: Toplantı sona erdi.Herkes salondan ayrıldı.
Doğru: Toplantı sona erdi. Herkes salondan ayrıldı.
Nokta bir cümleyi tamamlıyorsa ardından başlayan yeni cümlenin ilk kelimesi büyük harfle başlar:
Yağmur biraz önce durdu. Çocuklar yeniden dışarı çıktı.
Ancak noktadan sonra her zaman yeni bir cümle başlamaz. Örneğin 7. sınıf ifadesindeki nokta sıra bildirir. Bu nedenle noktanın ardından gelen “sınıf” kelimesinin büyük harfle başlaması gerekmez.
4. Noktanın Kullanılmadığı ve Karıştırıldığı Durumlar
Noktanın kullanıldığı yerleri ezberlemek tek başına yeterli değildir. Bazı yanlışlar, noktanın görevini başka kullanımlarla karıştırmaktan kaynaklanır.
Ay Adı Yazıyla Verildiğinde
Tarih tamamen sayılarla gösterildiğinde nokta kullanılabilir:
19.05.1919
Ay adı yazıyla gösterildiğinde ise:
19 Mayıs 1919
yazılır.
19.Mayıs.1919 biçimi doğru değildir.
Her Kısaltmanın Sonunda
Bazı kısaltmalar noktayla yazılır:
Dr.
Prof.
Buna karşılık:
TDK
TBMM
gibi kısaltmaların sonuna nokta getirilmez. Kısaltma görmek, otomatik olarak nokta kullanılması gerektiği anlamına gelmez.
Nokta ile Üç Nokta Arasında
Tamamlanmış bir cümlenin sonunda nokta kullanılabilir:
Onu dün okulda gördüm.
[Üç Nokta] ise başka görevlerinin yanında anlatımın tamamlanmadığını veya sözün devamının okuyucuya bırakıldığını gösterebilir:
Bir bilsen sana neler anlatacaktım…
Üç nokta, yan yana getirilmiş üç bağımsız nokta olarak değerlendirilmez; ayrı bir noktalama işaretidir.
Nokta ile İki Nokta Arasında
Nokta bir cümleyi sonlandırabilir. [İki Nokta] ise kendisinden sonra açıklama veya örnek verilecek yapılarda kullanılabilir:
Çantasında üç şey vardı: kalem, defter ve kitap.
Dolayısıyla nokta ile iki noktanın yalnızca biçimleri değil, cümlede üstlendikleri görevler de farklıdır.
5. Nokta ile İlgili Cümleler ve Örnekler
Noktanın farklı görevlerini yan yana görmek, işaretin kullanımını daha kolay ayırt etmeyi sağlar.
| Kullanım alanı | Örnek |
|---|---|
| Cümle sonu | Çocuklar bahçede uzun süre oynadı. |
| Kısaltma | Dr. Kaya öğleden sonra hastaneye geldi. |
| Sıra bildirme | Yarışmayı 4. sırada tamamladı. |
| Maddelendirme | 2. Uygulama |
| Tarih | 30.08.1922 |
| Saat | Film 20.30’da başlayacak. |
| Büyük sayı | İlçenin nüfusu 42.000’i geçti. |
| Genel ağ adresi | www.ornek.com |
| Matematik | 7 . 3 = 21 |
Görüldüğü gibi “Nokta nerelerde kullanılır?” sorusunun cevabı yalnızca “cümlenin sonunda” değildir. İşaretin görevi, bulunduğu yapıya göre değişir.
6. Nokta Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
Noktayla ilgili yanlışların önemli bir bölümü işaretin nereye konulacağını bilmemekten değil, farklı kullanım biçimlerini birbirine karıştırmaktan kaynaklanır.
Noktadan önce boşluk bırakmak
Yanlış: Ders biraz önce başladı .
Doğru: Ders biraz önce başladı.
Noktadan sonra gerekli boşluğu bırakmamak
Yanlış: Kapı açıldı.Öğrenciler sınıfa girdi.
Doğru: Kapı açıldı. Öğrenciler sınıfa girdi.
Ay adıyla yazılan tarihte nokta kullanmak
Yanlış: 23.Nisan.1920
Doğru: 23 Nisan 1920
Bütün kısaltmaların sonuna nokta getirmek
Yanlış yaklaşım: Her kısaltmanın sonuna nokta konur.
Doğrusu, yalnızca ilgili yazım kuralında noktalı biçimde gösterilen kısaltmalarda nokta kullanmaktır.
Üç noktanın yerine nokta kullanmak
Tamamlanmış bir yargının sonunda nokta kullanılır. Sözün tamamlanmadığını veya devamının okuyucuya bırakıldığını göstermek gerektiğinde ise [Üç Nokta] farklı bir görev üstlenebilir.
Noktayı doğru kullanmanın en güvenilir yolu, işaretin bulunduğu yerde hangi görevi yerine getirdiğini belirlemektir. Böylece cümle sonundaki noktayla tarih, saat, sıra sayısı veya kısaltmadaki nokta kolaylıkla birbirinden ayrılabilir.
Kaynaklar
Türk Dil Kurumu – Yazım Kılavuzu, Noktalama İşaretleri ve Diğer İşaretler
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, TYT Türkçe Konu Özetleri