İki Nokta Nedir? Kullanıldığı Yerler ve Örnekleri

Bir cümlede sözü edilen şeyleri tek tek göstermek ya da önce verilen bir bilgiyi açıklamak istediğimizde, okuru sonraki bölüme hazırlayan bir işarete ihtiyaç duyarız:

Gezi için üç şehir seçtik: Bursa, Eskişehir, Ankara.

Bu cümlede iki nokta, kendisinden sonra örneklerin geleceğini gösterir. Ancak : işaretinin görevi bununla sınırlı değildir. Açıklama yapılacak ifadelerden sonra, karşılıklı konuşmalarda, edebî metinlerde, genel ağ adreslerinde ve bazı özel gösterimlerde de iki noktayla karşılaşırız.

Noktalama İşaretleri içinde kendine özgü görevleri bulunan iki noktayı doğru kullanmanın en kolay yolu, işaretin öncesiyle sonrası arasındaki anlam ilişkisine bakmaktır.

İçindekiler

1. İki Nokta Nedir?
2. İki Nokta Nerelerde Kullanılır?
   2.1. Örnek Verilecek İfadelerden Sonra
   2.2. Açıklama Yapılacak İfadelerden Sonra
   2.3. Karşılıklı Konuşmalarda Konuşanı Belirten Sözlerden Sonra
   2.4. Edebî Metinlerde Konuşma Bölümünden Önce
   2.5. Ses Bilgisinde Uzun Ünlüyü Göstermede
   2.6. Genel Ağ Adreslerinde
   2.7. Matematikte Bölme İşareti Olarak
3. İki Noktadan Sonra Büyük Harfle mi Başlanır?
4. İki Nokta ile Noktalı Virgül Arasındaki Fark Nedir?
5. İki Noktanın Yazımında Dikkat Edilecek Kurallar
6. İki Nokta Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
7. İki Nokta ile İlgili Cümleler ve Örnekler

1. İki Nokta Nedir?

İki nokta (:), kendisinden sonra örnek veya açıklama geleceğini göstermek başta olmak üzere farklı görevlerde kullanılan bir noktalama işaretidir.

İşaret, üst üste yerleştirilmiş iki noktadan oluşur. Bu nedenle günlük kullanımda “iki nokta üst üste” şeklinde de aranabilmektedir; Türkçedeki adı iki noktadır.

İşaretin temel görevlerinden biri şu örnekte kolayca görülebilir:

Kütüphaneden iki kitap aldım: bir roman ve bir sözlük.

Cümlenin ilk bölümündeki “iki kitap” ifadesinin neyi karşıladığı, iki noktadan sonra açıklanmıştır. İşaret burada okuyucuya sonraki bölümün önceki ifadeyi tamamlayacağını bildirir.

Bu yönüyle iki nokta, Virgül‘den farklı bir görev üstlenir. Virgül çoğu kullanımında cümlenin içindeki sözcükleri, söz gruplarını veya çeşitli yapıları ayırırken iki nokta, kendisinden sonra gelecek örnek veya açıklamaya geçiş sağlayabilir.

2. İki Nokta Nerelerde Kullanılır?

Bu işaretin görevlerini öğrenirken yalnızca bulunduğu yere değil, kendisinden sonra ne geldiğine de dikkat etmek gerekir. Sonraki bölüm kimi zaman örneklerden, kimi zaman bir açıklamadan, kimi zaman da doğrudan aktarılan konuşmadan oluşabilir.

2.1. Örnek Verilecek İfadelerden Sonra

Bir cümlede sözü edilen kavram, nesne veya durumlarla ilgili örnekler verilecekse bunları hazırlayan ifadenin sonuna iki nokta konur.

Bahçede birçok meyve ağacı vardı: elma, armut, kiraz, erik.

İlk bölümde “meyve ağacı” genel bir ifade olarak kullanılmış, iki noktadan sonra ise örnekler sıralanmıştır.

Başka bir örnekte aynı ilişkiyi görebiliriz:

Çantama gerekli malzemeleri koydum: defter, kalem, cetvel ve silgi.

Burada iki nokta, “gerekli malzemeler” ifadesinin ardından bunların neler olduğunun gösterileceğini bildirir. Örnekler kendi içinde sıralanırken Virgül kullanılması, iki işaretin aynı cümlede farklı görevler üstlenebileceğini de gösterir.

2.2. Açıklama Yapılacak İfadelerden Sonra

Bu işaret yalnızca örneklerden önce kullanılmaz. Önce söylenen bir ifadenin açıklaması verilecekse de iki noktadan yararlanılır.

Sorunun nedeni belliydi: Dosya yanlış klasöre kaydedilmişti.

İki noktadan sonraki cümle, “sorunun nedeni” ifadesini açıklar.

Benzer biçimde:

Onun bu konuda tek bir beklentisi vardı: Herkes verdiği sözü tutsun.

Burada da ikinci bölüm, ilk bölümde sözü edilen beklentinin ne olduğunu açıklamaktadır.

2.3. Karşılıklı Konuşmalarda Konuşanı Belirten Sözlerden Sonra

Konuşan kişilerin adlarının veya onları belirten ifadelerin açıkça yazıldığı karşılıklı konuşmalarda bu sözlerden sonra iki nokta kullanılabilir.

Öğretmen: Yarın hangi konuyu işleyeceğiz?

Öğrenci: Noktalama işaretlerini tekrar edeceğiz.

İki nokta burada konuşanı gösteren bölümle söylenen sözün sınırını belirginleştirir.

2.4. Edebî Metinlerde Konuşma Bölümünden Önce

Edebî metinlerde anlatıcının sözlerinden doğrudan konuşmaya geçileceğini göstermek amacıyla da iki nokta kullanılabilir.

Kapıya doğru yürüdü ve arkadaşına seslendi:

— Beni burada biraz bekler misin?

İki nokta, anlatıcının cümlesinden konuşma bölümüne geçildiğini gösterir. Satır başındaki konuşmanın önünde bulunan — ise farklı bir noktalama işaretidir. Bu kullanım [Uzun Çizgi] başlığında ayrıntılı olarak ele alınır. URL mimarisinde Uzun Çizgi, aynı Noktalama İşaretleri pillarının ayrı bir alt konusu olarak yer almaktadır.

2.5. Ses Bilgisinde Uzun Ünlüyü Göstermede

İşaretin daha özel kullanım alanlarından biri ses bilgisidir. Ses bilgisinde bir ünlünün uzun söylendiğini göstermek amacıyla ünlüden sonra : işareti kullanılabilir.

Bu kullanım günlük yazıda sık görülmez. Daha çok bir sözcüğün söyleyiş özelliğinin gösterildiği dil bilgisi çalışmalarında karşımıza çıkar. Bu nedenle örnek veya açıklamadan önce kullanılan iki noktayla aynı işlevde değerlendirilmemelidir.

2.6. Genel Ağ Adreslerinde

İki nokta genel ağ adreslerinin yapısında da yer alır:

Buradaki : bir cümlenin açıklamasını veya örneklerini başlatmaz; adres yapısının bir parçasıdır.

2.7. Matematikte Bölme İşareti Olarak

: işareti matematikte bölme işlemini göstermek amacıyla da kullanılabilir:

48 : 6 = 8

Bu örnekte işaretin görevi noktalama yapmak değil, matematiksel bölme işlemini göstermektir.

3. İki Noktadan Sonra Büyük Harfle mi Başlanır?

İki noktadan sonra her zaman büyük harfle başlanmaz. Büyük veya küçük harf kullanımı, işaretten sonra gelen bölümün yapısına göre belirlenir.

İki noktadan sonra bağımsız bir cümle geliyorsa bu cümle büyük harfle başlar:

Babamın bize bir uyarısı vardı: Akşam geç kalmayın.

“Akşam geç kalmayın.” kendi başına bir cümle olduğu için ilk sözcük büyük harfle yazılmıştır.

İki noktadan sonra yalnızca örnekler veya cümle niteliğinde olmayan sözler sıralanıyorsa küçük harfle başlanır:

Sepette üç çeşit meyve vardı: elma, armut, şeftali.

“Elma, armut, şeftali” ayrı bir cümle oluşturmadığı için ilk sözcük küçük harfle yazılmıştır.

Aradaki fark şu iki örnekte daha açık görülebilir:

Yanımıza birkaç şey almalıyız: su, yiyecek, harita.

Aklında tek bir düşünce vardı: Bu işi bugün bitirmeliyim.

İlk örnekte bir sıralama, ikinci örnekte ise tam bir cümle bulunmaktadır. Bu nedenle iki noktayı gördükten sonra otomatik olarak büyük harfe geçmek doğru değildir.

Özel adlar bu kuralı değiştirmez; kendi yazım özelliklerini korur:

Gezide üç şehre uğrayacağız: Ankara, Bursa, Eskişehir.

Bu örnekte iki noktadan sonra bir sözcük listesi bulunmasına rağmen “Ankara” özel ad olduğu için büyük harfle başlamıştır. Büyük ve küçük harf kullanımının diğer kuralları Büyük Harflerin Kullanımı konusunda ayrıca incelenebilir. Bu hedef, sitenin Yazım Kuralları pillarındaki mevcut alt konulardan biridir.

4. İki Nokta ile Noktalı Virgül Arasındaki Fark Nedir?

İki nokta ile noktalı virgül biçim bakımından birbirine benzediği için karıştırılabilir. Ancak iki işaretin temel görevleri farklıdır.

İki nokta:

Masada üç araç vardı: kalem, cetvel, pergel.

Noktalı virgül:

Bir masada kalem, cetvel, pergel; diğerinde kitap, defter, dosya vardı.

İlk cümlede “üç araç” ifadesinin örnekleri verilmiştir. İkinci cümlede ise kendi içinde virgüller bulunan iki grup birbirinden ayrılmıştır.

İki işaretin birbirinin yerine kullanılmaması gerekir. Noktalı Virgül‘ün kullanım alanları kendi başlığında ayrıntılı olarak incelendiğinde aradaki fark daha kolay görülebilir. Noktalı Virgül de mevcut mimaride İki Nokta ile aynı Noktalama İşaretleri pillarının kardeş alt konusudur.

5. İki Noktanın Yazımında Dikkat Edilecek Kurallar

İki nokta kendisinden önce gelen kelimeye bitişik yazılır. İşaretten önce boşluk bırakılmaz; sonrasında ise bir harf boşluğu bırakılır.

Doğru:
Almam gerekenler şunlar: kitap, defter, kalem.

Yanlış:
Almam gerekenler şunlar :kitap, defter, kalem.

İki nokta kullanmak için cümlede yalnızca bir sıralama bulunması yeterli değildir. Önceki bölümün, sonrasında gelecek örnek veya açıklamayı hazırlayan bir yapıda olması gerekir.

Marketten süt, ekmek ve peynir aldım.

Bu cümlede nesneler sıralanmıştır ancak bu nedenle iki noktaya ihtiyaç duyulmaz.

Buna karşılık:

Marketten üç şey aldım: süt, ekmek ve peynir.

cümlesinde “üç şey” ifadesinin neleri karşıladığı sonradan gösterildiği için iki nokta işlevlidir.

İşaretin ardından büyük veya küçük harf kullanımı da rastgele belirlenmez. Sonrasında tam bir cümle varsa büyük harfle; cümle niteliğinde olmayan örnekler sıralanıyorsa küçük harfle başlanır.

6. İki Nokta Kullanımında Sık Yapılan Hatalar

İki noktayla ilgili yanlışların bir bölümü işaretin yazılışından, bir bölümü ise kullanım amacının karıştırılmasından kaynaklanır.

İşaretten önce boşluk bırakmak

Yanlış:
İhtiyacımız olan malzemeler : kalem, kâğıt, makas.

Doğru:
İhtiyacımız olan malzemeler: kalem, kâğıt, makas.

Örneklerden önce gereksiz yere büyük harf kullanmak

Yanlış:
En sevdiği renkler: Mavi, yeşil, beyaz.

Doğru:
En sevdiği renkler: mavi, yeşil, beyaz.

Burada iki noktadan sonraki bölüm bir cümle değil, örnek listesidir.

Tam cümleyi küçük harfle başlatmak

Yanlış:
Tek bir isteğim var: beni dikkatle dinleyin.

Doğru:
Tek bir isteğim var: Beni dikkatle dinleyin.

İki noktadan sonraki bölüm bağımsız bir cümle olduğu için büyük harfle başlamalıdır.

İki nokta ile noktalı virgülü birbirinin yerine kullanmak

Yanlış:
İki içecek hazırladık; çay ve kahve.

Doğru:
İki içecek hazırladık: çay ve kahve.

Burada sonraki bölüm, önceki ifadede sözü edilen iki içeceğin hangileri olduğunu gösterdiği için iki nokta kullanılır.

Her sıralamadan önce iki nokta kullanmak

Yanlış:
Marketten: süt, ekmek ve peynir aldık.

Doğru:
Marketten süt, ekmek ve peynir aldık.

İki noktanın görevi, yalnızca yan yana gelen sözcükleri ayırmak değildir. Böyle bir sıralamada sözcüklerin ayrılmasını sağlayan işaret Virgül‘dür.

7. İki Nokta ile İlgili Cümleler ve Örnekler

İki noktanın nerede kullanılacağını anlamanın en iyi yollarından biri, farklı görevlerini cümleler üzerinde karşılaştırmaktır.

Bu örneklerde işaret aynı olsa da kullanım nedeni her zaman aynı değildir. Bir cümlede iki noktanın gerekli olup olmadığına karar verirken işaretten sonraki bölümün önceki ifadeyi örneklendirip örneklendirmediğine, açıklayıp açıklamadığına veya işaretin özel kullanım alanlarından birine ait olup olmadığına bakmak gerekir.

Kaynaklar

Türk Dil Kurumu – Noktalama İşaretleri (Açıklamalar)

Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal