Bir cümlede kullanılan her sözcüğün anlatıma bir katkısı olması beklenir. Aynı anlamı ikinci kez veren, başka bir sözcüğün ya da ekin taşıdığı bilgiyi gereksiz yere tekrarlayan ifadeler ise cümleyi uzatır ve anlatımın duruluğunu bozar. Bu durum gereksiz sözcük kullanımı olarak adlandırılır.
Örneğin:
Yanlış: Yaklaşık iki saat kadar bekledik.
Doğru: Yaklaşık iki saat bekledik.
“Yaklaşık” ve “kadar” bu cümlede sayının kesin olmadığını bildiren iki yapıdır. Aynı işlevin iki kez verilmesi gereksizliğe yol açmıştır.
Gereksiz sözcük kullanımı, Anlatım Bozukluğu konusunun Anlama Dayalı Anlatım Bozuklukları bölümünde değerlendirilir. Ancak gereksizliği bulmak için yalnızca eş anlamlı kelimeleri aramak yeterli değildir. Bazen aynı anlam iki sözcükle, bazen bir sözcük ile ekle, bazen de fiilin zaten taşıdığı bir anlamın yeniden söylenmesiyle tekrar edilir.
Bu nedenle asıl soru şudur:
Cümlede aynı bilgi gereksiz yere ikinci kez verilmiş mi?
İçindekiler
- Gereksiz Sözcük Kullanımı Nedir?
- Gereksiz Sözcük Kullanımı Nasıl Bulunur?
- Gereksiz Sözcük Kullanımı Neden Anlatım Bozukluğudur?
- Gereksiz Sözcük Kullanımı Hangi Durumlarda Ortaya Çıkar?
- Gereksiz Sözcük Kullanımı Örnekleri
- Gereksiz Sözcük Kullanımı Nasıl Düzeltilir?
- Gereksiz Sözcük Kullanımı ile Çelişen Anlamlar Arasındaki Fark
- Gereksiz Sözcük ile Yanlış Anlamda Kullanılan Sözcük Arasındaki Fark
- Gereksiz Sözcük ile Yanlış Yerde Kullanılan Sözcük Arasındaki Fark
- Deyimlerde Gereksiz Sözcük Kullanımı
- En Çok Karıştırılan Durumlar
- Gereksiz Sözcük Kullanımı Mini Test
1. Gereksiz Sözcük Kullanımı Nedir?
Gereksiz sözcük kullanımı, bir cümlede anlatılmak istenen düşünceye yeni bir anlam katmayan sözcük veya sözlerin kullanılmasıdır. Gereksiz unsur çıkarıldığında cümlenin temel anlamında bir eksilme meydana gelmez.
Örneğin:
Yanlış: Bu haberi henüz hâlâ ondan bekliyorum.
Doğru: Bu haberi hâlâ ondan bekliyorum.
“Henüz” ve “hâlâ” bu bağlamda aynı zaman anlamını üst üste bindirdiği için sözcüklerden biri gereksizdir.
MEB’in Türkçe konu anlatım materyallerinde de gereksiz sözcük kullanımı, anlama dayalı anlatım bozukluklarının ilk başlıklarından biri olarak ele alınır. Aynı kaynakta aynı anlama gelen sözcüklerin, anlamı başka bir sözcükten zaten anlaşılan ifadelerin ve aynı anlamı veren ek ile sözcüğün birlikte kullanılmasının anlatım bozukluğuna yol açabileceği gösterilir.
Bu konu aynı zamanda [Duruluk] ile doğrudan ilişkilidir. Durulukta amaç, anlatım için gerekli olmayan unsurlardan kaçınmaktır. MEB’in başka bir resmî materyalinde de gereksiz sözcük kullanımının cümlenin duruluğunu bozduğu açıkça belirtilmektedir.
2. Gereksiz Sözcük Kullanımı Nasıl Bulunur?
Bir cümlede gereksiz sözcüğü belirlemek için yalnızca “eş anlamlı kelime var mı?” diye bakmak yeterli değildir. Daha güvenilir bir yöntem, şüpheli sözcüğün cümledeki görevini incelemektir.
Şu dört adım kullanılabilir:
1. Şüpheli sözcüğü belirle.
Aynı ya da yakın anlamı veren başka bir unsur bulunup bulunmadığına bak.
2. Sözcüğü cümleden çıkar.
Cümleyi yeniden oku.
3. Anlamı karşılaştır.
Cümlenin vermek istediği temel bilgide kayıp olup olmadığını kontrol et.
4. Gereksizliğin nedenini bul.
Aynı anlam başka bir sözcük, ek veya yapı tarafından zaten veriliyor mu?
Örneğin:
Yanlış: Toplantıya yaklaşık yirmi kişi kadar katıldı.
Şüpheli ifadeler “yaklaşık” ve **“kadar”**dır.
“Kadar” çıkarıldığında:
Doğru: Toplantıya yaklaşık yirmi kişi katıldı.
Cümlenin kesin olmayan sayı anlamı korunmaktadır.
Bu yöntemi kısaca şöyle hatırlayabiliriz:
Bul → Çıkar → Karşılaştır → Gerekçelendir
Ancak “çıkarılabilen her sözcük gereksizdir” biçiminde mekanik bir kural kullanılmamalıdır. Bir sözcük cümleden çıkarılabiliyor olsa bile vurgu, sınırlandırma veya anlam inceliği taşıyabilir. Önemli olan, aynı bilginin cümlede başka bir unsur tarafından zaten verilip verilmediğidir.
3. Gereksiz Sözcük Kullanımı Neden Anlatım Bozukluğudur?
Bir cümlenin yalnızca dil bilgisi kurallarına uygun olması yeterli değildir. Sözcükler arasında anlam bakımından da doğru ve ekonomik bir ilişki kurulmalıdır.
Örneğin:
Yanlış: Bu konuyu ilk kez ilk defa senden duydum.
Doğru: Bu konuyu ilk kez senden duydum.
“İlk kez” ve “ilk defa” aynı anlamı verdiği için ikisinin birlikte kullanılmasına ihtiyaç yoktur.
Buradaki sorun cümlenin anlaşılmaması değildir. Ne anlatılmak istendiği açıktır; ancak aynı bilgi gereksiz yere tekrarlanmıştır.
Bu nedenle gereksiz sözcük kullanımı anlama dayalı bir anlatım bozukluğudur.
4. Gereksiz Sözcük Kullanımı Hangi Durumlarda Ortaya Çıkar?
Gereksiz sözcük kullanımı farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Sınavlarda yalnızca eş anlamlı sözcüklerin yan yana kullanıldığı örneklerle karşılaşılmaz.
4.1. Aynı veya Yakın Anlamlı Sözcüklerin Birlikte Kullanılması
Aynı anlamı karşılayan iki sözcüğün gereksiz biçimde bir arada kullanılması en kolay fark edilen türlerden biridir.
Yanlış: Sorunun nedenini ve sebebini araştırıyoruz.
Doğru: Sorunun nedenini araştırıyoruz.
Yanlış: Bu konuda fikir ve düşüncelerini bizimle paylaştı.
Doğru: Bu konuda düşüncelerini bizimle paylaştı.
Burada önemli bir ayrıntı vardır: Yakın anlamlı sözcüklerin bir arada bulunması tek başına anlatım bozukluğu değildir. İki sözcük cümleye farklı anlam incelikleri katıyorsa ikisi de gerekli olabilir.
Sorun, aynı anlamın hiçbir yeni katkı olmadan yinelenmesidir.
4.2. Bir Sözcüğün Anlamının Başka Bir Sözcükte Bulunması
Bazen sözcükler eş anlamlı değildir; buna rağmen sözcüklerden birinin verdiği bilgi diğer sözcüğün anlamında zaten vardır.
Yanlış: Bize gizli sırrını sonunda açıkladı.
Doğru: Bize sırrını sonunda açıkladı.
“Sır”, başkalarından gizlenen veya herkesçe bilinmeyen bilgiyi ifade ettiğinden bu bağlamda “gizli” sözcüğü yeni bir bilgi katmamaktadır.
Bir başka örnek:
Yanlış: Dosyayı tekrar yeniden incelememiz gerekiyor.
Doğru: Dosyayı yeniden incelememiz gerekiyor.
“Tekrar” ve “yeniden” aynı eylemin bir kez daha yapılacağını bildirdiğinden ifadelerden biri yeterlidir.
4.3. Fiilin Anlamında Bulunan Bilginin Yeniden Söylenmesi
Gereksizlik bazen kullanılan fiilin anlamından kaynaklanır.
Yanlış: Öğretmen sınıftaki öğrencilere yüksek sesle bağırdı.
Doğru: Öğretmen sınıftaki öğrencilere bağırdı.
“Bağırmak” fiili zaten yüksek sesle seslenme anlamı taşıdığından bu bağlamda “yüksek sesle” ifadesine ihtiyaç yoktur.
Bu tür sorularda fiilin sözlük anlamını düşünmek oldukça işe yarar:
Eklenen ifade, fiilin zaten taşıdığı anlamı mı tekrar ediyor?
Yanıt evetse gereksiz sözcük kullanımından söz edilebilir.
4.4. Sözcük ile Ekin Aynı Anlamı Vermesi
Aynı anlam bazen ayrı iki sözcükle değil, bir sözcük ve ek aracılığıyla tekrarlanır.
Örneğin:
Yanlış: Onun üzülmesinin nedeni arkadaşının gelmemesindendir.
Burada “nedeni” sözcüğü ile “-den” yapısı aynı neden ilişkisini üst üste kurmaktadır.
Cümle şu biçimlerden biriyle düzeltilebilir:
Doğru: Onun üzülmesinin nedeni arkadaşının gelmemesidir.
veya
Doğru: O, arkadaşı gelmediğinden üzülmüştür.
MEB’in TYT Türkçe materyalinde de aynı anlama gelen ek ve sözcüklerin birlikte kullanılmasının gereksizliğe yol açabileceği ayrıca gösterilmektedir.
4.5. Yardımcı Fiilin Gereksiz Kullanılması
Bazı yapılarda yardımcı fiille oluşturulan uzun bir kullanım yerine aynı anlamı karşılayan tek bir fiil bulunabilir.
Örneğin:
Uzun yapı: Şüphe etmek
Daha yalın yapı: Şüphelenmek
MEB materyallerinde de gereksiz yardımcı eylem kullanımı bu başlık kapsamında ele alınmaktadır.
Ancak buradan “etmek” ve “olmak” bulunan her yapı yanlıştır sonucu çıkarılmamalıdır. Türkçede “yardım etmek”, “fark etmek”, “kabul etmek” gibi yerleşmiş birleşik fiiller vardır.
Bu nedenle yardımcı fiilin gereksiz olup olmadığı cümle ve kullanım bağlamında değerlendirilmelidir.
5. Gereksiz Sözcük Kullanımı Örnekleri
Gereksiz sözcük kullanımı örneklerini yalnızca doğru ve yanlış biçimleriyle görmek yerine neden yanlış olduklarını anlamak daha kalıcı bir öğrenme sağlar.
| Yanlış cümle | Gereksiz bölüm | Düzeltilmiş cümle | Neden? |
|---|---|---|---|
| Yaklaşık üç saat kadar çalıştık. | kadar | Yaklaşık üç saat çalıştık. | İki yapı da yaklaşık miktar bildiriyor. |
| Sorunun nedenini ve sebebini araştırdılar. | sebebini | Sorunun nedenini araştırdılar. | Aynı anlam yineleniyor. |
| Bu haberi henüz hâlâ bekliyoruz. | henüz | Bu haberi hâlâ bekliyoruz. | Aynı zaman anlamı gereksiz biçimde tekrar ediliyor. |
| Dosyayı tekrar yeniden kontrol etti. | tekrar | Dosyayı yeniden kontrol etti. | Aynı eylemin yeniden yapılması iki kez belirtiliyor. |
| Bize gizli sırrını açıkladı. | gizli | Bize sırrını açıkladı. | “Sır” sözcüğünün anlamında gizlilik vardır. |
| Bu konuyu ilk kez ilk defa duydum. | ilk defa | Bu konuyu ilk kez duydum. | İki ifade aynı anlamı taşıyor. |
| Öğrencilere yüksek sesle bağırdı. | yüksek sesle | Öğrencilere bağırdı. | “Bağırmak” zaten yüksek ses anlamını taşıyor. |
| Yaklaşık bin civarında kişi katıldı. | yaklaşık / civarında | Yaklaşık bin kişi katıldı. | İki ifade de kesin olmayan sayı bildiriyor. |
MEB’in ölçme materyallerinde de öğrenciden yalnızca anlatım bozukluğunu fark etmesi değil, bozukluğun nedenini doğru sınıflandırması beklenmektedir. Örneğin “henüz daha” benzeri bir yapı resmî örnek cevaplarda gereksiz sözcük kullanımı olarak değerlendirilmiştir.
Bu nedenle örnekleri ezberlemek yerine şu soruyu sormak daha yararlıdır:
Bu sözcüğün verdiği bilgi cümlede başka nerede veriliyor?
6. Gereksiz Sözcük Kullanımı Nasıl Düzeltilir?
Düzeltmenin amacı cümleyi mümkün olduğunca kısaltmak değildir. Amaç anlama katkısı olmayan tekrarı ortadan kaldırmaktır.
Şu cümleyi inceleyelim:
Toplantıya yaklaşık otuz kişi kadar katıldı.
1. Şüpheli ifadeleri bul: “yaklaşık” ve “kadar”
2. İşlevlerini belirle: İkisi de sayının kesin olmadığını bildiriyor.
3. Birini çıkar: “Toplantıya yaklaşık otuz kişi katıldı.”
4. Cümleyi yeniden oku: Temel anlamda herhangi bir kayıp yok.
Böylece gereksizlik giderilmiş olur.
Sınavlarda uygulanabilecek kısa yöntem:
Tanı → Kontrol et → Nedenini belirle → Düzelt
7. Gereksiz Sözcük Kullanımı ile Çelişen Anlamlar Arasındaki Fark
Bu iki anlatım bozukluğu aynı değildir.
Gereksiz sözcük kullanımında aynı veya örtüşen bilgi gereksiz biçimde tekrar edilir.
[Çelişen Anlamlar] durumunda ise birbiriyle uyuşmayan anlamlar aynı cümlede buluşur.
Karşılaştıralım:
Yaklaşık iki saat kadar bekledik.
“Yaklaşık” ile “kadar” birbirine zıt değildir. Aynı işlevi tekrarlar. Dolayısıyla sorun gereksiz sözcük kullanımıdır.
Kesinlikle yarın gelebilir.
“Kesinlikle” kesinlik bildirirken “gelebilir” olasılık bildirir. Burada sorun tekrar değil anlam çelişkisidir.
MEB’in TYT Türkçe materyalinde de gereksiz sözcük kullanımı ile çelişen ifadeler ayrı anlatım bozuklukları olarak sınıflandırılmaktadır.
8. Gereksiz Sözcük ile Yanlış Anlamda Kullanılan Sözcük Arasındaki Fark
İki konuyu ayırmak için şu pratik kontrol kullanılabilir:
Gereksiz sözcük → genellikle çıkarılır.
Yanlış anlamdaki sözcük → uygun sözcükle değiştirilir.
Örneğin:
Yanlış: Sorunun nedenini ve sebebini araştırdı.
Doğru: Sorunun nedenini araştırdı.
Burada “sebebini” çıkarıldığında cümle düzelmektedir.
Buna karşılık bir sözcük cümlenin anlamına uygun seçilmemişse onu çıkarmak yerine doğru sözcükle değiştirmek gerekir. Bu durum [Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması] başlığı altında incelenir.
MEB materyallerinde bu iki bozukluk da ayrı başlıklar altında gösterilmektedir.
9. Gereksiz Sözcük ile Yanlış Yerde Kullanılan Sözcük Arasındaki Fark
Buradaki ayrım da oldukça nettir:
Gereksiz sözcükte → fazlalık vardır.
Yanlış yerde kullanılan sözcükte → sözcüğe ihtiyaç vardır fakat yeri yanlıştır.
Örneğin:
Yaklaşık üç saat kadar bekledik.
“Kadar” kaldırıldığında sorun çözülür.
Buna karşılık:
Yeni derse girmiştim ki telefonum çaldı.
cümlesinde “yeni” sözcüğünün yeri farklı bir anlam oluşturur. Anlatılmak istenen “Derse yeni girmiştim ki telefonum çaldı.” ise sözcük çıkarılmaz, doğru yere taşınır. Bu tür bozukluklar [Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması] konusunda incelenir. MEB’in konu anlatımında da bu örnek, yanlış yerde sözcük kullanımını açıklamak için kullanılmıştır.
Kısa kontrol:
Çıkar → gereksiz olabilir.
Değiştir → yanlış anlamda olabilir.
Taşı → yanlış yerde olabilir.
Bu formül hızlı kontrol sağlar; son karar yine cümlenin anlamına göre verilmelidir.
10. Deyimlerde Gereksiz Sözcük Kullanımı
Deyimler kalıplaşmış sözlerdir. Deyimin zaten taşıdığı bir anlamın cümlede başka bir ifadeyle yeniden verilmesi gereksizliğe yol açabilir.
Burada iki farklı sorun birbirinden ayrılmalıdır:
Deyimin taşıdığı anlam gereksiz yere tekrar edilmişse gereksiz sözcük kullanımına,
deyim yanlış anlamda veya yanlış biçimde kullanılmışsa [Deyim ve Atasözü Yanlışları] konusuna bakılır.
Bu ayrım önemlidir; çünkü deyimin bulunduğu her anlatım bozukluğu aynı türden değildir.
11. Gereksiz Sözcük Kullanımında En Çok Karıştırılan Durumlar
Gereksiz sözcük sorularında yapılan önemli hatalardan biri, benzer görünen bütün cümleleri aynı yöntemle çözmeye çalışmaktır.
| Cümledeki sorun | Ne yapılır? | İlgili konu |
|---|---|---|
| Aynı bilgi gereksiz yere tekrar edilmiş | Gereksiz unsur çıkarılır | Gereksiz Sözcük Kullanımı |
| Birbiriyle uyuşmayan anlamlar bulunuyor | Çelişki giderilir | [Çelişen Anlamlar] |
| Sözcük anlam bakımından yanlış seçilmiş | Uygun sözcükle değiştirilir | [Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması] |
| Gerekli sözcük yanlış konumda bulunuyor | Sözcük doğru yere taşınır | [Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması] |
| Cümlenin kimi veya neyi anlattığı belirsiz | Belirsizlik giderilir | [Anlam Belirsizliği] |
| Deyim yanlış anlamda ya da biçimde kullanılmış | Deyim düzeltilir | [Deyim ve Atasözü Yanlışları] |
Özellikle şu ezberden kaçınmak gerekir:
“Gereksiz sözcük kullanımı = iki eş anlamlı sözcüğün yan yana gelmesi.”
Bu yalnızca oluşum yollarından biridir. Gereksizlik, bir sözcüğün anlamının başka bir sözcükte bulunmasından veya sözcük ile ekin aynı anlamı tekrar etmesinden de kaynaklanabilir. MEB’in resmî TYT materyali bu farklı oluşum biçimlerini ayrı örneklerle göstermektedir.
Ayrıca gereksiz sözcük kullanımını genel konu içinde tekrar ayrıntılı anlatmıyoruz. Diğer anlama dayalı bozukluklarla birlikte genel sınıflandırma için Anlama Dayalı Anlatım Bozuklukları sayfasına geçilebilir.
12. Gereksiz Sözcük Kullanımı Mini Test
1. Soru
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanılmıştır?
A) Sabah erkenden yola çıktık.
B) Yaklaşık bir saat kadar seni bekledik.
C) Çocuk kitabını masaya bıraktı.
D) Akşam eve biraz geç döndü.
E) Öğretmen soruları dikkatlice inceledi.
Cevap: B
Açıklama: “Yaklaşık” ve “kadar” bu cümlede kesin olmayan miktar bildirir. Aynı işlevin iki kez verilmesi gereksizliğe yol açmıştır. Cümle “Yaklaşık bir saat seni bekledik.” biçiminde düzeltilebilir.
2. Soru
“Bize gizli sırrını sonunda açıkladı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sözcüğün yanlış yerde kullanılması
B) Anlam belirsizliği
C) Gereksiz sözcük kullanılması
D) Çelişen anlamların kullanılması
E) Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması
Cevap: C
Açıklama: “Sır” sözcüğünün anlamında gizlilik bulunduğundan bu bağlamda “gizli” sözcüğü yeni bir bilgi katmaz. Cümle “Bize sırrını sonunda açıkladı.” biçiminde kurulmalıdır.
3. Soru
Aşağıdakilerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımı değil, anlamca çelişen ifadeler vardır?
A) Bu haberi ilk kez ilk defa senden duydum.
B) Sorunun nedenini ve sebebini araştırdılar.
C) Kesinlikle akşam bize uğrayabilir.
D) Dosyayı tekrar yeniden kontrol etti.
E) Yaklaşık yüz kişi civarında toplantıya katıldı.
Cevap: C
Açıklama: “Kesinlikle” kesinlik bildirirken “uğrayabilir” olasılık bildirir. Burada aynı anlamın gereksiz tekrarı değil, birbiriyle uyuşmayan anlamların birlikte kullanılması söz konusudur.
4. Soru
Bir cümlede gereksiz sözcüğü belirlerken aşağıdakilerden hangisi en güvenilir yöntemdir?
A) Cümlenin en uzun sözcüğünü çıkarmak
B) Cümledeki bütün sıfatları kaldırmak
C) Sözcüğün verdiği bilginin başka bir unsur tarafından zaten karşılanıp karşılanmadığını incelemek
D) Cümledeki bütün bağlaçları çıkarmak
E) Cümlenin yüklemini değiştirmek
Cevap: C
Açıklama: Bir sözcüğün yalnızca cümleden çıkarılabilmesi onun gereksiz olduğunu kanıtlamaz. Sözcüğün verdiği bilginin başka bir sözcük, ek veya yapı tarafından zaten karşılanıp karşılanmadığına bakılmalıdır.
5. Soru
“Toplantıya yaklaşık yüz kişi civarında katıldı.” cümlesindeki anlatım bozukluğu aşağıdakilerin hangisiyle giderilebilir?
A) Toplantıya yaklaşık yüz kişi katıldı.
B) Toplantıya yaklaşık yüz kişi civarında geldi.
C) Toplantıya yüz yaklaşık kişi civarında katıldı.
D) Toplantıya yaklaşık civarında yüz kişi katıldı.
E) Toplantıya yaklaşık olarak yüz kişi civarında katıldı.
Cevap: A
Açıklama: “Yaklaşık” ve “civarında” bu cümlede sayının kesin olmadığını bildirir. İkisinin birlikte kullanılmasına gerek yoktur. “Toplantıya yaklaşık yüz kişi katıldı.” cümlesi anlatımı bozmadan gerekli bilgiyi verir.
Kaynaklar
Yazıdaki sınıflandırma ve konu sınırlarının kontrolünde Millî Eğitim Bakanlığına bağlı resmî eğitim materyallerinden yararlanılmıştır. Yazıdaki öğretici anlatım, tablolar ve örneklerin büyük bölümü turkedebiyati.com için özgün biçimde hazırlanmıştır.