Noktalı Virgül Nedir? Kullanıldığı Yerler ve Örnekleri

Bir cümlede zaten birkaç virgül varsa farklı grupların veya yargıların sınırını göstermek zorlaşabilir. Noktalı virgül tam da böyle yapılarda işe yarar:

Meyvelerden elma, armut, kiraz; sebzelerden domates, biber, kabak aldık.

Bu cümlede virgüller aynı gruptaki sözcükleri, noktalı virgül ise iki ayrı grubu birbirinden ayırır. İşaretin görevini anlamanın en kolay yolu da budur: Onu yalnızca “virgülden daha uzun bir duraklama” olarak ezberlemek yerine cümlede neyi neden ayırdığına bakmak gerekir.

Noktalı virgül (;), Noktalama İşaretleri içinde kullanım alanı virgüle göre daha sınırlı olan ancak özellikle birden fazla virgül içeren yapılarda cümlenin düzenini belirginleştiren bir işarettir.

İçindekiler

1. Noktalı Virgül Nedir?
2. Noktalı Virgül Nerelerde Kullanılır?
   2.1. Virgülle Ayrılmış Tür veya Takımları Birbirinden Ayırmada
   2.2. Ögeleri Arasında Virgül Bulunan Sıralı Cümleleri Ayırmada
   2.3. Eş Değer Ögeleri Virgülle Ayrılmış Cümlelerde Özneden Sonra
3. Noktalı Virgülden Sonra Büyük Harfle mi Başlanır?
4. Noktalı Virgül ile Virgül Arasındaki Fark Nedir?
5. İki Nokta ile Noktalı Virgül Arasındaki Fark Nedir?
6. Noktalı Virgülün Yazımında Dikkat Edilecek Kurallar
7. Noktalı Virgül Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
8. Noktalı Virgül Örnekleri ve Örnek Cümleler

1. Noktalı Virgül Nedir?

Noktalı virgül (;), cümle içinde belirli grupları veya yargıları birbirinden ayırmak için kullanılan bir noktalama işaretidir. Adında “virgül” geçmesi, bu işaretin virgülün yalnızca daha güçlü bir biçimi olduğu anlamına gelmez. Kullanılacağı yeri belirleyen asıl unsur cümlenin yapısıdır.

Örneğin:

Bir rafta roman, öykü, şiir; diğer rafta sözlük, ansiklopedi, atlas vardı.

Burada iki ayrı sıralama vardır. Her grubun içindeki sözcükler [Virgül] ile ayrılmış, iki grubun sınırı ise noktalı virgülle gösterilmiştir.

Bu nedenle kullanım yerlerini öğrenirken yalnızca duraklamaya değil, işaretin öncesinde ve sonrasında hangi yapıların bulunduğuna dikkat etmek daha yararlıdır.

2. Noktalı Virgül Nerelerde Kullanılır?

Noktalı virgülün kullanım alanları çok sayıda değildir. Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu’nda üç temel kullanım üzerinde durulur. Gereğinden fazla kural ezberlemek yerine bu üç yapıyı ayırt etmek yeterlidir.

2.1. Virgülle Ayrılmış Tür veya Takımları Birbirinden Ayırmada

Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için noktalı virgül kullanılır.

Kırtasiyeden kalem, silgi, cetvel; marketten süt, ekmek, peynir aldık.

Cümlenin ilk grubunda:

kalem, silgi, cetvel

ikinci grubunda:

süt, ekmek, peynir

bulunmaktadır.

Sözcükler kendi grupları içinde virgülle ayrılmıştır. Noktalı virgül ise kırtasiyeden alınanlarla marketten alınanların sınırını gösterir.

Başka bir örnek:

Meyvelerden elma, armut, kiraz; sebzelerden domates, biber, patlıcan seçildi.

Burada [Virgül] ile noktalı virgül aynı görevi üstlenmez. Virgüller grubun içindeki unsurları, noktalı virgül ise iki grubun sınırını gösterir.

2.2. Ögeleri Arasında Virgül Bulunan Sıralı Cümleleri Ayırmada

Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için noktalı virgül kullanılır.

Sabah erkenden, büyük bir heyecanla evden çıktık; akşam yorgun, sessiz bir hâlde geri döndük.

İşaretin iki yanında ayrı yargılar bulunur:

Sabah erkenden, büyük bir heyecanla evden çıktık.

Akşam yorgun, sessiz bir hâlde geri döndük.

Bu yargıların kendi içinde virgüller bulunduğu için aralarındaki sınır daha belirgin hâle getirilmiştir.

Bu tür cümlelerin nasıl oluştuğu ve diğer özellikleri Sıralı Cümle konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.

2.3. Eş Değer Ögeleri Virgülle Ayrılmış Cümlelerde Özneden Sonra

İkiden fazla eş değer ögesi virgülle ayrılan cümlelerde Özne‘den sonra noktalı virgül konabilir.

Bu eski ev; geniş, aydınlık, sessiz görünüyordu.

Cümlenin yapısı şöyledir:

Bu eski ev → özne

geniş, aydınlık, sessiz → eş değer ögeler

Burada önemli bir ayrıntı vardır: Bu tür cümlelerde Özne‘den sonra işaret konabilir. Dolayısıyla kuralı “Her özneden sonra noktalı virgül konur.” biçiminde yorumlamak yanlıştır.

Örneğin:

Çocuk bahçede oynuyor.

cümlesinde yalnızca özne bulunduğu için:

Çocuk; bahçede oynuyor.

biçimindeki kullanım doğru değildir.

3. Noktalı Virgülden Sonra Büyük Harfle mi Başlanır?

Noktalı virgülden sonra genel olarak küçük harfle başlanır.

Bir sepette elma, armut, kiraz; diğerinde domates, biber, salatalık vardı.

Burada diğerinde sözcüğü işaretten sonra gelmesine rağmen küçük harfle başlamıştır.

Başka bir örnek:

Sabah sokaklar sessiz, dükkânlar kapalıydı; öğleye doğru bütün mahalle hareketlendi.

Noktalı virgül bir cümle sonu işareti olmadığı için kendisinden sonraki sözcüğü otomatik olarak büyük harfle başlatmaz.

Ancak sonraki sözcük özel ad gibi başka bir nedenle büyük harfle yazılması gereken bir sözcükse büyük harf kullanılır:

Üç şehir gezildi; Ankara son duraktı.

Burada Ankara sözcüğünün büyük harfle başlamasının nedeni noktalama işareti değil, özel ad olmasıdır.

4. Noktalı Virgül ile Virgül Arasındaki Fark Nedir?

Noktalı virgül ile virgül birbirinin yerine gelişigüzel kullanılabilecek işaretler değildir. Aralarındaki farkı görmek için cümlenin nasıl gruplandığına bakmak gerekir.

Şu örnekte yalnızca virgül yeterlidir:

Masaya kitap, defter, kalem bıraktı.

Çünkü tek bir sıralama vardır.

Şimdi iki ayrı grup oluşturalım:

Masaya kitap, defter, kalem; rafa sözlük, atlas, ansiklopedi bıraktı.

Bu kez virgüller grup içindeki unsurları, noktalı virgül ise iki grubun sınırını göstermektedir.

[Virgül] ün diğer görevleri ve kullanılmadığı durumlar ilgili konuda ayrıca incelenebilir.

5. İki Nokta ile Noktalı Virgül Arasındaki Fark Nedir?

[İki Nokta] ile noktalı virgül zaman zaman birbirine karıştırılır. Oysa iki işaretin temel görevleri farklıdır.

İki nokta, kendisinden sonra açıklama veya örnek verilecek durumlarda kullanılabilir:

Çantama üç şey koydum: kitap, defter, kalem.

Noktalı virgül ise böyle bir açıklamayı başlatmak için kullanılmaz. Belirli grupları veya yargıları birbirinden ayırır:

Çantamda kitap, defter, kalem; masamda cetvel, silgi, dosya vardı.

İlk cümlede iki noktadan sonraki bölüm “üç şey” ifadesinin neler olduğunu açıklamaktadır. İkinci cümlede ise işaret, kendi içlerinde virgülle ayrılmış iki grubun sınırını göstermektedir.

Bu nedenle işaret seçerken yalnızca cümlenin uzunluğuna değil, iki bölüm arasında kurulan ilişkiye bakılmalıdır.

6. Noktalı Virgülün Yazımında Dikkat Edilecek Kurallar

Noktalı virgül kendisinden önceki kelimeye veya ifadeye bitişik yazılır. İşaretten sonra bir harf boşluğu bırakılır.

Doğru:

Bir rafta roman, öykü; diğer rafta sözlük, atlas vardı.

Yanlış:

Bir rafta roman, öykü ;diğer rafta sözlük, atlas vardı.

İşaretten sonra, başka bir yazım kuralı gerektirmiyorsa küçük harfle devam edilir:

Hava soğuk, yollar ıslaktı; akşama doğru kar başladı.

Bu işaret cümle sonunu göstermek için kullanılmaz. Bu yönüyle Nokta‘dan ayrılır.

Kullanım yerini yalnızca sesli okumadaki duraklamanın uzunluğuna göre belirlemek de doğru değildir. “Virgülde kısa, noktalı virgülde daha uzun durulur.” açıklaması okuma sırasında yardımcı olabilir ancak hangi işaretin kullanılacağını belirleyen temel ölçüt değildir. Esas olan cümlenin yapısıdır.

7. Noktalı Virgül Kullanımında Sık Yapılan Hatalar

Sık yapılan yanlışların başında noktalı virgülü, cümlede uzun bir duraklama hissedilen herhangi bir yere koymak gelir.

Ayşe; bugün okula gelmedi. ✗

Bu cümlede söz konusu işareti gerektiren bir yapı yoktur.

Bir başka hata, basit bir sıralamada virgül yerine kullanmaktır:

Marketten elma; armut; kiraz aldık. ✗

Doğrusu:

Marketten elma, armut, kiraz aldık. ✓

İki farklı grubun bulunduğu aşağıdaki örnekte ise kullanım gerekçesi daha açık görülür:

Marketten elma, armut, kiraz; kırtasiyeden kalem, defter, silgi aldık. ✓

İki noktayla karıştırılması da sık görülen yanlışlardan biridir:

Çantamda üç eşya var; kitap, defter, kalem. ✗

Burada ikinci bölüm, ilk bölümde sözü edilen eşyaların neler olduğunu açıkladığı için [İki Nokta] kullanılmalıdır:

Çantamda üç eşya var: kitap, defter, kalem. ✓

İşaretten sonraki her sözcüğü büyük harfle başlatmak da yanlıştır:

Meyvelerden elma, armut; Sebzelerden domates, biber aldık. ✗

Meyvelerden elma, armut; sebzelerden domates, biber aldık. ✓

Bir başka nokta da bağlaçlarla ilgilidir. ama, fakat, çünkü gibi sözcüklerden önce noktalı virgül kullanmayı değişmez bir kurala dönüştürmek doğru değildir. Güncel TDK açıklamasında temel kullanım alanları; virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırma, ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırma ve ikiden fazla eş değer ögesi virgülle ayrılan cümlelerde özneden sonra kullanılabilme şeklinde verilir.

8. Noktalı Virgül Örnekleri ve Örnek Cümleler

Örnekleri incelerken işaretin sağındaki ve solundaki yapıları karşılaştırmak yararlıdır. Böylece kullanım nedeni daha kolay anlaşılır.

Bu örneklerde işaretin yerini belirlemek için önce cümledeki virgüllerin hangi unsurları ayırdığına, ardından daha büyük grupların veya yargıların nerede birbirinden ayrıldığına bakmak gerekir. Böyle bir inceleme, kullanım yerlerini yalnızca ezberlemeye göre daha kolay kavramayı sağlar.

Kaynaklar

Türk Dil Kurumu – Noktalama İşaretleri (Açıklamalar)

Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal