Köşeli parantez [ ], Türk Dil Kurumunun köşeli ayraç olarak adlandırdığı bir noktalama işaretidir. Bir açıklamanın içinde yeniden ayraç kullanılması gerektiğinde, alıntılara sonradan bilgi eklendiğinde ve kaynak künyelerindeki bazı ayrıntıları belirtmek için kullanılır. Noktalama İşaretleri arasında yer alan köşeli ayraç, özellikle açıklamaların ve aktarılan metinlerin doğru anlaşılmasını sağlar.
İçindekiler
- Köşeli Ayraç Nedir?
- Köşeli Ayraç Nerelerde Kullanılır?
- Köşeli Ayraç Örnekleri
- Köşeli Parantez Nasıl Yapılır?
1. Köşeli Ayraç Nedir?
Köşeli ayraç, [ ve ] işaretlerinden oluşur. Köşeli parantez adıyla da bilinir. Yay ayraçtan farklı olarak daha çok iç içe açıklamalarda, alıntılara yapılan eklemelerde ve kaynak bilgilerinde kullanılır.
Örneğin:
Halikarnas Balıkçısı [Cevat Şakir Kabaağaçlı (1890–1973)] eserlerinde denizi ve deniz insanlarını anlatmıştır.
Bu cümlede yazarın gerçek adı köşeli ayraç içinde, yaşam yılları ise yay ayraç içinde verilmiştir. Böylece bir açıklamanın içinde başka bir açıklama yapılırken iki farklı ayraç kullanılmıştır.
2. Köşeli Ayraç Nerelerde Kullanılır?
Türk Dil Kurumunun yazım kurallarına göre köşeli ayracın üç temel kullanım alanı vardır.
2.1. Ayraç İçinde Yeniden Ayraç Kullanılması Gerektiğinde
Bir açıklamanın içinde başka bir açıklama bulunuyorsa dıştaki bölüm köşeli ayraçla, içteki bölüm ise Yay Ayraç ile gösterilir.
Örnek:
Reşat Nuri Güntekin [Çalıkuşu (1922) romanının yazarı] Türk edebiyatının önemli romancılarındandır.
Bu cümlede Çalıkuşu romanının yayımlandığı yıl yay ayraç içinde belirtilmiştir. Roman hakkında verilen açıklamanın tamamı ise köşeli ayraç içine alınmıştır.
Köşeli ayraç kullanılmadığında iç içe geçen yay ayraçlar metnin okunmasını güçleştirebilir. İki farklı işaretin kullanılması, açıklamaların sınırlarını belirginleştirir.
2.2. Alıntılara Sonradan Eklenen Açıklamalarda
Bir metinden alınan sözlere, metni aktaran kişi tarafından açıklama veya tamamlama amacıyla eklenen ifadeler köşeli ayraç içinde gösterilir.
Örnek:
Araştırmacı, “Bu eser [roman], yayımlandığı dönemin toplumsal değişimlerini yansıtır.” ifadesini aktardı.
Bu örnekte roman sözcüğünün özgün alıntıda bulunmadığı, açıklama amacıyla sonradan eklendiği varsayılmıştır.
Köşeli ayraç, alıntının asıl metni ile aktaran kişinin eklediği bilgiyi birbirinden ayırır. Bu yönüyle Tırnak İşareti ile birlikte kullanılabilir ancak iki işaretin görevleri farklıdır.
Köşeli ayraç yalnızca tam sözcükleri değil, alıntı sırasında tamamlanan harfleri veya ekleri de gösterebilir.
Örneğin, özgün metinde karar sonuçları ifadesi bulunuyorsa aktarım sırasında yapılan dil bilgisel bir tamamlama karar[ın] sonuçları biçiminde gösterilebilir. Böylece eklenen bölümün özgün metinde yer almadığı anlaşılır.
2.3. Kaynak ve Künye Bilgilerinde
Kitap ve makalelerin kaynak bilgilerinde bazı açıklamalar köşeli ayraçla gösterilir. Özellikle yazarın kullandığı takma adın açıklanması veya kaynakta eksik bulunan bir bilginin tamamlanması gerektiğinde bu işaretten yararlanılır.
Örnek:
Server Bedi [Peyami Safa]
Bu gösterimde Server Bedi adıyla eserler yayımlayan yazarın gerçek adı köşeli ayraç içinde belirtilmiştir.
Benzer şekilde bir yazarın kaynakta yalnızca adı bulunuyorsa soyadı köşeli ayraç içinde tamamlanabilir:
Reşat Nuri [Güntekin]
Bu kullanımda köşeli ayraç, kaynakta verilen bilgi ile sonradan tamamlanan bilgiyi birbirinden ayırır.
3. Köşeli Ayraç Örnekleri
Köşeli ayracın hangi amaçla kullanıldığını anlamak için işaretin içindeki bilginin cümleyle ilişkisine bakmak gerekir.
Örnek 1:
Ahmet Hamdi Tanpınar [Huzur (1949) romanının yazarı] şiir, roman ve deneme türlerinde eserler vermiştir.
Burada dıştaki köşeli ayraç yazarla ilgili açıklamayı, içteki yay ayraç ise romanın yayımlandığı yılı göstermektedir.
Örnek 2:
Öğretmen, “Bu şiir [Sessiz Gemi], ayrılık ve ölüm düşüncesini işler.” cümlesini tahtaya yazdı.
Bu örnekte köşeli ayraç içindeki eser adı, alıntıya açıklama amacıyla sonradan eklenmiş bir bilgi olarak düşünülmüştür.
Örnek 3:
Kaynakçada yazarın kullandığı takma adın yanında gerçek adı belirtilebilir:
Server Bedi [Peyami Safa]
Yanlış:
Ahmet Hamdi Tanpınar (Huzur (1949) romanının yazarı) önemli bir edebiyatçıdır.
Doğru:
Ahmet Hamdi Tanpınar [Huzur (1949) romanının yazarı] önemli bir edebiyatçıdır.
İlk cümlede iki yay ayraç iç içe kullanılmıştır. İkinci cümlede dıştaki açıklama köşeli ayraçla gösterildiği için hangi bilginin nerede başlayıp bittiği daha açık hâle gelmiştir.
4. Köşeli Parantez Nasıl Yapılır?
Köşeli parantez işaretleri [ ], bilgisayarlarda kullanılan klavye düzenine göre farklı tuş birleşimleriyle yazılabilir.
4.1. Windows Klavyede Köşeli Parantez Nasıl Yapılır?
Windows işletim sisteminde Türkçe Q klavye kullanıyorsanız köşeli parantezleri şu tuşlarla oluşturabilirsiniz:
- Açılış köşeli parantezi [ : AltGr + 8
- Kapanış köşeli parantezi ] : AltGr + 9
Önce AltGr tuşuna basılı tutup ardından 8 veya 9 tuşuna basmanız yeterlidir.
İngilizce Q klavyelerde ise köşeli parantezler genellikle P harfinin sağındaki iki ayrı tuşla yazılır.
4.2. Mac ve MacBook’ta Köşeli Parantez Nasıl Yapılır?
Mac bilgisayarlarda köşeli parantez oluşturmak için kullanılan tuşlar, seçili klavye düzenine bağlıdır.
İngilizce ABD klavye düzeninde [ ve ] işaretleri P tuşunun sağındaki tuşlarla doğrudan yazılabilir.
Türkçe veya farklı bir klavye düzeni kullanıyorsanız doğru tuşları Klavye Görüntüleyici üzerinden bulabilirsiniz.
Bunun için macOS’te menü çubuğundaki giriş menüsünden Klavye Görüntüleyici’yi açın. Ardından Option (⌥) tuşuna basılı tutarak kullanılabilen özel karakterleri inceleyin.
Köşeli parantezleri doğrudan kopyalamak da mümkündür:
Açılış köşeli parantezi: [
Kapanış köşeli parantezi: ]
Kaynaklar
Türk Dil Kurumu (TDK) – Noktalama İşaretleri (Açıklamalar)
Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) – Klavye Teknikleri
“Köşeli Parantez (Köşeli Ayraç) Nedir? Nerelerde Kullanılır?” üzerine bir yorum