Türk Edebiyatı Editörlüğü“Öğrenci kitabı okudu.” cümlesinde “okumak” fiili bir nesneyle kullanılabilir: Neyi okudu? Kitabı. Buna karşılık “Öğrenci uyudu.” cümlesinde “Neyi uyudu?” sorusuna anlamlı bir cevap verilemez. İlk fiil geçişli, ikinci fiil geçişsizdir. Nesnesine göre fiillerin temelinde bu ayrım vardır. Ancak konu yalnızca “nesne alır mı, almaz mı?” sorusundan ibaret değildir. Geçişsiz bir fiilin çeşitli eklerle geçişli hâle … Devamını oku
“İki arkadaş uzun süre konuştu.” ile “Öğretmen konuyu uzun süre konuştu.” cümlelerinde aynı fiil kullanılmasına rağmen özne ile eylem arasındaki ilişki aynı değildir. İlk cümlede konuşma eylemi birden fazla kişinin karşılıklı katılımıyla gerçekleşirken ikinci cümlede böyle bir anlam yoktur. İşteş fiil, eylemin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte gerçekleştirildiğini bildiren fiildir. İşteşliği belirlerken yalnızca … Devamını oku
“Çocuk saçlarını taradı.” cümlesinde tarama işini yapan çocuk, bu işten etkilenen ise saçlardır. “Çocuk aynanın karşısında tarandı.” denildiğinde ise aynı kişi hem tarama işini yapar hem de bu işten etkilenir. İşte öznenin yaptığı eylemin yine kendisine yöneldiği bu kullanım, dönüşlü fiil özelliği gösterir. “Çocuğun saçları kuaförde tarandı.” cümlesinde ise saçlar işi yapmaz; yalnızca başkasının yaptığı … Devamını oku
Bir cümlede yapılan iş, işi gerçekleştiren kişiden daha önemli olabilir. “Görevli kapıyı açtı.” cümlesinde kapıyı açan görevli öne çıkarken “Kapı görevli tarafından açıldı.” cümlesinde anlatımın odağı kapıdır. İkinci cümlede işi yapan anlam bakımından belirtilmiş olsa da gerçek özne görevinde değildir; “açıldı” yüklemi edilgendir. Edilgen fiiller çoğunlukla “-l” veya “-n” ekiyle kurulur. Ancak bu ekleri taşıyan … Devamını oku
Bir cümlede yüklemin bildirdiği işi yapan gerçek bir özne varsa fiil etken çatılıdır. “Öğrenci soruyu çözdü.” cümlesinde çözme işini yapan “öğrenci”, “Yarın erkenden geleceğim.” cümlesinde gelme işini yapacak olan gizli “ben” öznesidir. Her iki cümlede de eylemi gerçekleştiren kişi belli olduğu için yüklemler etkendir. Etken fiili bulmak için yalnızca fiilin aldığı eklere bakmak yeterli değildir. … Devamını oku
“Usta kapıyı açtı.” cümlesinde açma işini yapan bellidir. “Kapı açıldı.” cümlesinde ise işi yapan söylenmemiş, açılma eyleminden etkilenen kapı öne çıkarılmıştır. İki cümlede de açma eyleminden söz edilir; ancak yüklemin özneyle kurduğu ilişki farklıdır. Öznesine göre fiiller, yüklemde bildirilen eylemi kimin yaptığına ve öznenin bu eylemden nasıl etkilendiğine göre sınıflandırılan fiillerdir. Bu sınıflandırmada dört temel … Devamını oku
“Öğrenci soruyu çözdü.” ve “Soru çözüldü.” cümleleri aynı eylemi anlatır; ancak bu eylemin cümlede sunuluş biçimi farklıdır. İlk cümlede işi yapan kişi açıkça belliyken ikinci cümlede işi yapan belirtilmemiş, eylemden etkilenen unsur öne çıkarılmıştır. Fiilde çatı, fiilin cümlede özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi inceleyen dil bilgisi konusudur. Bir fiilin çatısını belirlemek için yalnızca aldığı eke … Devamını oku
Bir fiilin aldığı kip eki ile cümlede taşıdığı zaman veya tasarlama anlamı her zaman aynı olmayabilir. Örneğin “Yarın erkenden yola çıkıyoruz.” cümlesindeki “çıkıyoruz” fiili şimdiki zaman eki almıştır. Ancak “yarın” sözcüğü, eylemin gelecekte gerçekleşeceğini gösterir. Fiilin biçimsel kipi ile cümlede kazandığı anlam arasındaki bu farklılığa anlam kayması denir. Anlam kaymasını belirlemek için yalnızca fiilin üzerindeki … Devamını oku
Kişi ekleri, fiilin bildirdiği işin, oluşun veya durumun kim tarafından gerçekleştirildiğini gösteren çekim ekleridir. “Geldim, geldin, geldi, geldik, geldiniz, geldiler” sözcüklerinde fiil aynı kalırken eylemi gerçekleştiren kişi değişir. Bu kişi bilgisini sağlayan unsurlara kişi ekleri veya şahıs ekleri denir. Kişi ekleri her kipte aynı biçimde kullanılmaz. Görülen geçmiş zaman ve şart kipinde “-m, -n, -k” … Devamını oku
Emir kipi, bir işin yapılmasını veya yapılmamasını buyruk biçiminde bildiren dilek kipidir. “Kapıyı kapat.”, “Lütfen sıraya geçin.” ve “O da bizimle gelsin.” cümlelerindeki “kapat, geçin, gelsin” fiilleri emir kipiyle çekimlenmiştir. Emir kipi yalnızca sert bir buyruk bildirmez. Cümlenin bağlamına ve söyleyiş biçimine göre rica, uyarı, yasaklama, öğüt, izin, davet veya iyi dilek anlamı da taşıyabilir. … Devamını oku